મહારાષ્ટ્રના હુપારીમાં મહિલા કારીગરો ₹૧,૦૦૦ કરોડના ચાંદી ઉદ્યોગને સંભાળી રહ્યા છે

મહારાષ્ટ્રના કોલ્હાપુર જિલ્લામાં આવેલું હુપારી શહેર એક સદીથી વધુ સમયથી રાજ્યની 'સિલ્વર કેપિટલ' તરીકે ઓળખાય છે. ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, અહીંનો ચાંદીનો ઉદ્યોગ વાર્ષિક ₹૧,૦૦૦ કરોડનું ટર્નઓવર પેદા કરે છે, જેમાં મહિલાઓ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહી છે. ચાંદી કારખંદર એસોસિએશન (સિલ્વર મેન્યુફેક્ચરર્સ એસોસિએશન) ના રેકોર્ડ્સ અનુસાર, શહેરના કુલ ૨૫,૦૦૦ કારીગરોમાં ૬૦ થી ૭૦ ટકા હિસ્સો મહિલાઓનો છે. આ એસોસિએશનમાં લગભગ ૪,૦૦૦ ચાંદીના વ્યવસાયના માલિકો સભ્ય છે.

હુપારીના આ ઉદ્યોગમાં કામની વહેંચણી પરંપરાગત રીતે કરવામાં આવે છે. પુરુષો સામાન્ય રીતે ફેક્ટરીમાં ચાંદી ઓગળવી, તેની પટ્ટીઓ રોલ કરવી અને મોટા ફ્રેમ્સનું સોલ્ડરિંગ કરવું જેવા ભારે કામો સંભાળે છે. જ્યારે ઉદ્યોગનું મુખ્ય હૃદય મહિલાઓના ઘરોમાં ધબકે છે. આ શહેરની સાંકડી ગલીઓમાં અને ઘરોમાં મહિલાઓ પોતાની દૈનિક ઘરગથ્થુ જવાબદારીઓની વચ્ચે ચાંદીના ઘરેણાં બનાવવાનું ઝીણવટભર્યું કામ કરે છે. આ ઘરેણાં માત્ર સ્થાનિક બજારમાં જ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સપ્લાય ચેઇન દ્વારા સમગ્ર ભારતમાં અને વિશ્વભરમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે.

હુપારી ભારતનું સીમલેસ ઘુઘરો (નાના રણકતા મણકા) નું અગ્રણી ઉત્પાદક કેન્દ્ર છે, જે પરંપરાગત પાયલની ઓળખ છે. કારીગરો આ પોલા ચાંદીના ગોળાઓને હાથથી આકાર આપીને સીલ કરે છે. ઘુઘરો ઉપરાંત, અહીં પાયલ, બિંદિયા (toe rings) અને કમરબંધ જેવા વિવિધ ઘરેણાંનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. ઉત્પાદન પ્રક્રિયાની શરૂઆત પુરુષો દ્વારા ફેક્ટરીના ક્રુસિબલ્સમાં ધાતુ ઓગળાવવાથી થાય છે, ત્યારબાદ મહિલાઓ તેને પૂર્ણ કરવા માટે વિવિધ તકનીકોનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ 'જાલી' (ફિલિગ્રી) તકનીકનો ઉપયોગ કરીને ચાંદીના બારીક તારને વળાંક આપીને જટિલ ભૌમિતિક અને પ્રકૃતિથી પ્રેરિત આકૃતિઓ તૈયાર કરે છે.

આ ઉદ્યોગ માત્ર આર્થિક ઉદ્યોગ નથી, પરંતુ મહિલાઓના સ્વાતંત્ર્ય અને આર્થિક સ્વતંત્રતાની ગાથા પણ છે. ૭૬ વર્ષીય કંચન કટકર આ ઉદ્યોગના એક જીવંત ઉદાહરણ છે. દીપાવલીના એક મહિના પહેલા, તેઓ પોતાના ઘરના અંધારા ખૂણામાં લોખંડના ચીપિયાની મદદથી ચાંદીના ઘુઘરોને ચેઇન લૂપ્સ સાથે જોડે છે. કટકર કહે છે, "મેં દાયકાઓ સુધી આ કામ કર્યું છે અને જ્યાં સુધી હું સમર્થ રહીશ ત્યાં સુધી આ ચાલુ રાખીશ."

કંચન કટકરનો જીવનસફર સામાજિક રૂઢિઓ સામેનો સંઘર્ષ રહ્યો છે. ૧૯૭૦માં તેઓ હુપારીની એ જૂજ છોકરીઓમાંથી એક હતા જેમણે શાળા પૂર્ણ કરી હતી. જ્યારે તેમની બે બહેનોના લગ્ન થયા, ત્યારે તેમણે પોતાના માતા-પિતાની સંભાળ રાખવા માટે અપરિણીત રહેવાનો નિર્ણય લીધો હતો, જેઓ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં સક્રિય હતા. આ નિર્ણયથી તેમના પરિવાર અને ગામમાં ભારે આઘાત લાગ્યો હતો કારણ કે તે સમયના સામાજિક નિયમોની વિરુદ્ધ હતું. કટકરના જણાવ્યા મુજબ, "વૃદ્ધ માતા-પિતાની સંભાળ રાખવાની જવાબદારી માત્ર પુત્રની જ કેમ હોવી જોઈએ? પુત્રીઓ કેમ ન કરી શકે?"

તેમણે જણાવ્યું કે જો તેઓ લગ્ન માટે સંમત થયા હોત, તો તેમની એક જ શરત હોત કે તેમના માતા-પિતા તેમની પ્રાથમિકતા રહે. અંતે તેમના માતા-પિતાએ તેમની પસંદગી સ્વીકારી. કંચને સિલાઈકામ શીખ્યું અને ત્યારબાદ ચાંદીના ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. તેઓ માને છે કે કોઈપણ મહિલા માટે પોતાના જીવન અને સંસાધનો પર નિયંત્રણ મેળવવા માટે આર્થિક સ્વનિર્ભરતા પ્રથમ પગલું છે, અને હુપારીના ચાંદીના વેપારે તેમને અને અન્ય અનેક મહિલાઓને તે પાયો આપ્યો છે. આજે તેઓ કોઈ ફેક્ટરી માલિક કે વેપારી નથી, પરંતુ ઘરેથી કામ કરીને આર્થિક સ્વતંત્રતા મેળવી છે.

ચાંદી કારખંદર એસોસિએશન દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ એક પ્રકાશન મુજબ, હુપારીમાં આ ચાંદી ઉદ્યોગની શરૂઆત ૧૯૦૪માં થઈ હતી. આશરે ૪૦,૦૦૦ વસ્તી ધરાવતા આ શહેરમાં ઘરેલું ઉત્પાદન મોડેલ ખૂબ જ સફળ રહ્યું છે, જે સ્થાનિક અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.