₹૩૭,૫૦૦ કરોડની કોલ ગેસિફિકેશન યોજનાના બીજા તબક્કામાં માત્ર બે અરજીઓ પ્રાપ્ત

કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા દેશમાં સપાટી પરના કોલસો અને લિગ્નાઇટ ગેસિફિકેશન પ્રોજેક્ટ્સના વિકાસને વેગ આપવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલી ₹૩૭,૫૦૦ કરોડની પ્રોત્સાહક યોજનાના બીજા તબક્કામાં માત્ર બે અરજીઓ મળી છે. કોલસા મંત્રાલયે મંગળવારે જાહેરાત કરી હતી કે આ બંને અરજીઓ રાજ્યની માલિકીની વીજ ઉત્પાદક કંપની નેશનલ થર્મલ પાવર કોર્પોરેશન (એનટીપીસી) લિમિટેડ તરફથી પ્રાપ્ત થઈ છે.

પીઆઈબી (PIB) ના અહેવાલ મુજબ, એનટીપીસીએ આ અરજીઓ દ્વારા યુરિયા, મેથનોલ અને ડાયમિથાઈલ ઈથરના ઉત્પાદન માટેના પ્રોજેક્ટ્સનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મહત્વના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોના ઘરેલું ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવું અને ભારતના સ્વદેશી સંસાધનોના ઉપયોગમાં વિવિધતા લાવવાનો છે.

આ યોજનાના પ્રથમ તબક્કામાં કુલ સાત અરજીઓ પ્રાપ્ત થઈ હતી, જેમાં અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝેઝ દ્વારા યુરિયા ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટ્સ માટે ત્રણ અરજીઓ કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, પ્રથમ તબક્કાની અન્ય અરજીઓમાં સિન્થેટિક નેચરલ ગેસ અને ડાયરેક્ટ રિડ્યુસ્ડ આયર્ન જેવા ઉત્પાદનો સાથે જોડાયેલા પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થતો હતો. નોંધનીય છે કે એનટીપીસીએ પ્રથમ તબક્કામાં પણ સિન્થેટિક નેચરલ ગેસ ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટ માટે અરજી કરી હતી.

બીજા તબક્કાના અંતે, કોલસા મંત્રાલયે ૧૦ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ થી યોજનાના ત્રીજા તબક્કાની શરૂઆત કરી છે. આ તબક્કા હેઠળ પાત્ર સંસ્થાઓને કોલસો/લિગ્નાઇટ ગેસિફિકેશન પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપવા માટે પ્રસ્તાવ રજૂ કરવાની નવી તક આપવામાં આવી છે. ત્રીજા તબક્કા માટે અરજી જમા કરાવવાની અંતિમ તારીખ ૧૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ નક્કી કરવામાં આવી છે.

બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડના અહેવાલ મુજબ, બીજા રાઉન્ડમાં મર્યાદિત ભાગીદારી પ્રોજેક્ટ ફાઇનાન્સિંગ, ઉત્પાદનોની ખાતરીપૂર્વકની માંગ અને વ્યાવસાયિક વ્યવહારુતા અંગેની ચિંતાઓને દર્શાવે છે, જેના કારણે રોકાણ કરવામાં અવરોધો આવી રહ્યા છે.

એનર્જી એન્જિનિયરિંગ અને એડવાઇઝરી ફર્મ દસ્તુર એનર્જીના સીઈઓ અટાનુ મુખર્જીએ ધ હિંદુને આપેલા નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે, "એનટીપીસીની સતત ભાગીદારી પ્રોત્સાહક છે. જોકે, બીજા રાઉન્ડમાં મર્યાદિત પ્રતિસાદ એ દર્શાવે છે કે નાણાકીય પ્રોત્સાહનોની સાથે એવી યોજનાઓની જરૂર છે જે કોલ ગેસિફિકેશન પ્રોજેક્ટ્સને વ્યાવસાયિક રીતે વ્યવહારુ અને બેંકબલ બનાવે, જેથી ખાનગી ક્ષેત્રનું વધુ રોકાણ આકર્ષી શકાય." તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે માત્ર વાયેબિલિટી-ગેપ ફંડિંગ પૂરતું ન હોઈ શકે કારણ કે લેન્ડર્સ ટેકનોલોજી, બાંધકામ અને ઓપરેટિંગ જોખમો અંગે સાવધ રહે છે, ખાસ કરીને જ્યાં સ્થાનિક વ્યાવસાયિક ઉદાહરણો મર્યાદિત હોય.

કોલસા મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, આ તબક્કાવાર પ્રયાસોનો હેતુ ઉદ્યોગ જગતની વ્યાપક ભાગીદારી વધારવાનો, રોકાણ આકર્ષિત કરવાનો અને ગેસિફિકેશન ટેકનોલોજી અપનાવવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવાનો છે. આનાથી વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧૦ કરોડ ટન કોલ ગેસિફિકેશન ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાના રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યમાં મદદ મળશે. આ પ્રક્રિયાથી સ્વચ્છ ઉર્જા, ઓછું પ્રદૂષણ, આયાત પર નિર્ભરતામાં ઘટાડો અને ઉર્જા સુરક્ષામાં સુધારો થશે.

પીઆઈબી મુજબ, સપાટી પરના કોલસાનો અર્થ એવો કોલસો છે જે જમીનની સપાટીથી સામાન્ય રીતે ૨૦૦ ફૂટ કે તેથી ઓછી ઊંડાઈએ હોય છે અને તેને કાઢવા માટે ભૂગર્ભ ખાણોની જરૂર પડતી નથી. કોલ ગેસિફિકેશન એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં ઘન કોલસાને સીધો બાળવાને બદલે, ઓક્સિજન અને વરાળની હાજરીમાં ૧૦૦૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસથી ૧૫૦૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસના ઉચ્ચ તાપમાને ગરમ કરીને ગેસમાં ફેરવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાથી હાઇડ્રોજન અને કાર્બન મોનોક્સાઇડના મિશ્રણવાળો 'સિનગેસ' ઉત્પન્ન થાય છે, જેના અનેક ઉપયોગો છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે ૧૩ મે, ૨૦૨૬ ના રોજ ₹૩૭,૫૦૦ કરોડના કુલ નાણાકીય પરિવ્યય સાથે આ યોજનાને મંજૂરી આપી હતી.