ગ્રામીણ રોજગાર યોજનામાં ફરિયાદ નિવારણના નિયમો હળવા કરવા બદલ કોંગ્રેસની ટીકા

ગ્રામીણ રોજગાર કાર્યક્રમ 'વિકસિત ભારત ગેરંટી ફોર રોજગાર એન્ડ આજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ)' હેઠળ ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીને નબળી પાડવા બદલ કોંગ્રેસે કેન્દ્ર સરકારની આકરી ટીકા કરી છે. કોંગ્રેસના મહાસચિવ (સંદેશાવ્યવહાર) જયરામ રમેશે જણાવ્યું હતું કે, સરકારે ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અધિકાર-આધારિત કાયદાને માત્ર એક વહીવટી યોજનામાં ફેરવી નાખ્યો છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, આ કાર્યક્રમે આ વર્ષે જુલાઈ મહિનામાં મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી એક્ટ (મનરેગા)નું સ્થાન લીધું હતું.

ધ હિન્દુના અહેવાલના જવાબમાં પ્રતિક્રિયા આપતા શ્રી રમેશે જણાવ્યું હતું કે, સરકારે મે મહિનામાં circulated કરવામાં આવેલા ડ્રાફ્ટ નિયમોમાંથી અને અગાઉના ગ્રામીણ રોજગાર કાર્યક્રમનો ભાગ રહેલા અનેક મહત્વના પ્રાવધાનોને દૂર કર્યા છે. તેમણે X પર એક પોસ્ટમાં લખ્યું હતું કે, સરકાર પાસે કાર્યક્રમની જોગવાઈઓના ઉલ્લંઘનને દૂર કરવા માટેની પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવાની તક હતી, પરંતુ તેના બદલે તેણે તે માર્ગોને સંપૂર્ણપણે હટાવી દીધા છે.

જયરામ રમેશના જણાવ્યા અનુસાર, કેન્દ્રીય ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય (MoRD) દ્વારા ૨ નવેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલા અંતિમ VB-G RAM G ફરિયાદ નિવારણ નિયમોએ મે ૨૦૨૬ના ડ્રાફ્ટ નિયમોમાં રહેલી અનેક મહત્વની જોગવાઈઓને નોંધપાત્ર રીતે હળવી કરી છે. તેમણે આ ફેરફારોમાં પાંચ મુખ્ય મુદ્દાઓ દર્શાવ્યા છે.

પ્રથમ, નિયત સમયમર્યાદામાં ફરિયાદોનું નિવારણ ન કરવા બદલ દંડની જોગવાઈ દૂર કરવામાં આવી છે. ડ્રાફ્ટ નિયમોમાં સ્પષ્ટ હતું કે સાત કામકાજના દિવસોમાં ફરિયાદનો નિકાલ ન કરવો એ કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગણાશે અને કલમ ૨૭ હેઠળ કાર્યવાહી કરવામાં આવશે, પરંતુ અંતિમ નિયમોમાંથી આ જોગવાઈ કાઢી નાખવામાં આવી છે. હવે સમયમર્યાદા તો છે, પરંતુ તેનું પાલન ન કરનાર અધિકારીઓની જવાબદારી નક્કી કરવાની કોઈ સ્પષ્ટ જોગવાઈ નથી.

બીજું, નાણાકીય અનિયમિતતાઓના કિસ્સામાં ફોજદારી કાર્યવાહી શરૂ કરવાની જવાબદારી હટાવી દેવામાં આવી છે. ડ્રાફ્ટ મુજબ, પ્રાથમિક તપાસ અથવા સોશિયલ ઓડિટના તારણોમાં નાણાકીય અનિયમિતતાઓના પ્રથમ દ્રષ્ટિએ પુરાવા મળે તો જિલ્લા પ્રોગ્રામ કોઓર્ડિનેટર (DPC) કાનૂની સલાહ લઈને FIR નોંધાવે અને જરૂરી કાર્યવાહી કરે તે ફરજિયાત હતું, જે હવે સંપૂર્ણપણે દૂર કરવામાં આવ્યું છે.

ત્રીજું, ચૂંટાયેલી પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ દ્વારા ફરજિયાત દેખરેખની જોગવાઈ દૂર કરવામાં આવી છે. ડ્રાફ્ટમાં માંગ કરવામાં આવી હતી કે ફરિયાદો પર લેવામાં આવેલી કાર્યવાહીની સમીક્ષા અને મોનિટરિંગ માટે તેને મધ્યવર્તી અને જિલ્લા પંચાયતની બેઠકો સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે, પરંતુ આ જોગવાઈ હટાવવાથી ફરિયાદ નિવારણ પરની લોકશાહી દેખરેખ નબળી પડી છે.

ચોથું, દર અઠવાડિયે એક દિવસ ફરિયાદ સ્વીકારવાના ફરજિયાત દિવસોની જરૂરિયાત દૂર કરવામાં આવી છે. ડ્રાફ્ટ મુજબ દરેક સ્તરે અધિકારીઓએ અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછા એક નિયત દિવસે ફરિયાદો સ્વીકારવા ઉપલબ્ધ રહેવું હતું, જે હવે હટાવી દેવામાં આવ્યું છે. આના કારણે કામદારો માટે ક્યારે અને ક્યાં અધિકારીઓનો સંપર્ક કરવો તે જાણવું મુશ્કેલ બનશે.

પાંચમું, સમર્પિત ફરિયાદ નિવારણ ડેસ્ક બનાવવાની જોગવાઈ દૂર કરવામાં આવી છે. ડ્રાફ્ટમાં દરેક બ્લોક અને જિલ્લામાં ફરિયાદ નોંધણી અને કાયદાના અમલીકરણ વિશે માહિતી આપવા માટે ફરિયાદ નિવારણ ડેસ્ક હોવા ફરજિયાત હતા, પરંતુ આ જોગવાઈને પણ અંતિમ નિયમોમાંથી કાઢી નાખવામાં આવી છે. શ્રી રમેશે આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને કામદારો અને લોકોના અધિકારો છીનવી લેવા અને તેમના અધિકારને માત્ર એક 'જુમલા' બનાવી દેવા સમાન ગણાવ્યું છે.