ભારતના ૫૨.૮% સ્નાતક યુવાનો ઓછી કુશળતા ધરાવતી નોકરીઓમાં કાર્યરત

ભારતમાં સ્નાતક થયેલા યુવાનોના એક મોટા હિસ્સાને તેમની શૈક્ષણિક લાયકાત મુજબનું કામ મળી રહ્યું નથી. વર્ષ ૨૦૨૨ માં નોકરી કરી રહેલા યુવા સ્નાતકોમાંથી ૫૨.૮% લોકો ઓછી કુશળતા ધરાવતી નોકરીઓમાં કામ કરી રહ્યા હતા. આ વિગતો વડાપ્રધાનની આર્થિક સલાહકાર પરિષદના એક વર્કિંગ પેપરમાં સામે આવી છે, જે શિક્ષણ અને રોજગાર વચ્ચેના વધતા અંતરને દર્શાવે છે.

આ વર્કિંગ પેપરનું શીર્ષક 'નવી શિક્ષણ નીતિ ૨૦૨૦ હેઠળ ભારતની શૈક્ષણિક ક્ષમતા કેવી રીતે બદલી રહી છે: સ્કૂલ નેટવર્ક, ઉચ્ચ શિક્ષણ અને કામ સુધી પહોંચવાના માર્ગો' છે. આ અહેવાલ વડાપ્રધાનની આર્થિક સલાહકાર પરિષદના સભ્ય અને સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના ગ્રુપ ચીફ ઈકોનોમિક એડવાઈઝર સૌમ્ય કાંતિ ઘોષ અને સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના અર્થશાસ્ત્રી શશિધરન શર્મા દ્વારા લખવામાં આવ્યો છે. લેખકોએ આ અહેવાલ તૈયાર કરવા માટે ઇન્ટરનેશનલ લેબર ઓર્ગેનાઈઝેશન અને હ્યુમન ડેવલપમેન્ટ ઇન્સ્ટિટ્યુટના 'ભારત રોજગાર રિપોર્ટ ૨૦૨૪' ના આંકડાઓનો સંદર્ભ લીધો છે.

અહેવાલ મુજબ, ૨૦૨૨ માં નોકરી કરી રહેલા ડિગ્રીધારી યુવાનોમાંથી ૫૨.૮% ઓછી કુશળતાવાળા કામો કરી રહ્યા હતા, જે સાબિત કરે છે કે માત્ર ડિગ્રી હોવી એ યુવાનોને તેમની શૈક્ષણિક લાયકાત મુજબની નોકરી મળશે તેની ખાતરી આપતી નથી. વર્ષોના આંકડાઓ આ તફાવતને વધુ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરે છે. વર્ષ ૨૦૦૫ માં ઓછી કુશળતાવાળી નોકરીઓમાં કામ કરતા સ્નાતક યુવાનોનો હિસ્સો ૪૪.૫% હતો, જે ૨૦૧૯ માં વધીને ૪૫.૬% થયો અને ૨૦૨૨ માં વધીને ૫૨.૮% પર પહોંચી ગયો છે.

રોજગારના આંકડાઓમાં સ્ત્રી અને પુરુષ સ્નાતકો વચ્ચે પણ મોટો તફાવત જોવા મળ્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૨ માં યુવા પુરુષ સ્નાતકોમાંથી ૫૮.૪% ઓછી કુશળતાવાળી નોકરીઓમાં હતા, જ્યારે યુવા મહિલા સ્નાતકોમાં આ આંકડો ૩૬.૮% હતો. જોકે, પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન પૂર્ણ કરેલા યુવાનોમાં ઓછી કુશળતાવાળી નોકરીઓ કરતા યુવાનોનો કુલ હિસ્સો ૨૭.૨% નોંધાયો હતો.

લેખકોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ આંકડાઓનો અર્થ એ નથી કે ડિગ્રીનું મહત્વ ઘટી ગયું છે. તેમના મતે, ઉચ્ચ શિક્ષણથી મળતો ફાયદો દરેક માટે સમાન નથી. તે સંસ્થા, અભ્યાસક્રમ, અભ્યાસનું ક્ષેત્ર, ઇન્ટર્નશિપ, કામનો અનુભવ અને વ્યાવસાયિક સંપર્કો પર વધુ આધાર રાખે છે. સમસ્યા માત્ર જરૂરી કૌશલ્યના સ્તર પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ રોજગારનું સ્વરૂપ પણ મહત્વનું છે. ૨૦૨૨ ના આંકડા દર્શાવે છે કે સ્નાતક અથવા તેનાથી વધુ લાયકાત ધરાવતા નોકરીયાત યુવાનોમાંથી ૫૭.૮% નિયમિત પગારવાળી નોકરીઓમાં હતા, પરંતુ માત્ર ૩૬.૧% યુવાનો જ ઔપચારિક રોજગારમાં હતા. અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે નિયમિત પગારવાળી નોકરીનો અર્થ એ નથી કે કર્મચારીને ઔપચારિક રોજગાર સાથે જોડાયેલા સામાજિક સુરક્ષાના લાભો પણ મળશે.

ભારતની ઉચ્ચ શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં છેલ્લા દાયકામાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ થયું છે. વર્ષ ૨૦૧૪-૧૫ માં વિદ્યાર્થીઓની નોંધણી ૩.૪૨ કરોડ હતી, જે ૩૧.૫% વધીને ૨૦૨૩-૨૪ માં ૪.૫૦ કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે. પરંતુ ડિગ્રીધારકોની વધતી સંખ્યાની સામે કુશળ રોજગાર સુધી પહોંચવાના માર્ગો તેટલી ઝડપે મજબૂત થયા નથી. વ્યાવસાયિક અને ટેકનિકલ શિક્ષણની મર્યાદિત પહોંચને આનું એક મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે. પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે ૨૦૨૫ મુજબ, ૧૫ થી ૨૯ વર્ષની વયના માત્ર ૫% લોકોએ જ ઔપચારિક વ્યાવસાયિક અથવા ટેકનિકલ તાલીમ લીધી હતી.

આ પરિસ્થિતિને કારણે યુવાનોનો મોટો હિસ્સો પરંપરાગત અભ્યાસના માર્ગને પસંદ કરે છે, જ્યારે અન્ય વિકલ્પો તેમને ચોક્કસ કામ માટે વધુ સીધી તૈયારી કરાવી શકે છે. પેપરમાં આ સ્થિતિને 'લાયકાતની ભીડ' તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. પરિવારો સામાજિક અને આર્થિક પ્રગતિ માટે શૈક્ષણિક ડિગ્રીને સૌથી સુરક્ષિત માર્ગ માને છે, જ્યારે એમ્પ્લોયર્સ હવે માત્ર ડિગ્રી જ નથી જોતા. લેખકોના જણાવ્યા અનુસાર, વ્યાવસાયિક શિક્ષણને અગાઉ ઓછું માન મળ્યું હતું, તેમાં એમ્પ્લોયર્સની ભાગીદારી સમાન રહી નથી અને તેના દ્વારા ઉચ્ચ શિક્ષણમાં આગળ વધવાની તકો પણ નિશ્ચિત નહોતી, જેના કારણે વિદ્યાર્થીઓ પરંપરાગત ડિગ્રીઓ માટે સ્પર્ધા કરતા રહે છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે શિક્ષણની ગુણવત્તા સુધારવા, વ્યાવસાયિક તાલીમને પ્રોત્સાહન આપવા અને ઉદ્યોગોની ભૂમિકા મજબૂત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

વડાપ્રધાનની આર્થિક સલાહકાર પરિષદ એ ભારત સરકારની એક સંસ્થા છે જે વડાપ્રધાનને અર્થતંત્ર અને આર્થિક નીતિઓ અંગે સલાહ પૂરી પાડે છે. આ પરિષદ વિવિધ આર્થિક વિષયો પર સંશોધન અને વિશ્લેષણ દ્વારા દેશના આર્થિક વિકાસમાં મદદરૂપ થાય છે.