ડોક્ટરો માટે ફરજિયાત ગ્રામીણ સેવા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર પાસે રાષ્ટ્રીય નીતિ માંગી

ડોક્ટરો માટે ફરજિયાત ગ્રામીણ સેવા અંગે રાષ્ટ્રીય માળખું તૈયાર કરવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર પાસે તેના વલણ વિશે સ્પષ્ટતા માંગી છે. આ બાબત કર્ણાટક સરકારના ફરજિયાત સેવાના નિયમોને પડકારવામાં આવેલા કેસની સુનાવણી દરમિયાન ઉઠી હતી. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, મંગળવારે સુપ્રીમ કોર્ટે તબીબી વિદ્યાર્થીઓ માટે ફરજિયાત ગ્રામીણ સેવા અંગે રાષ્ટ્રીય સર્વસંમતિ સ્થાપિત કરવામાં રહેલી 'પોલિસી ડેફિસિટ' એટલે કે નીતિગત ખાધ પર ખેદ વ્યક્ત કર્યો હતો.

જસ્ટિસ પીએસ નરસિંહા અને જસ્ટિસ આલોક અરાધેની બેન્ચે આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન સૂચવ્યું હતું કે કોર્ટ રાજ્યોને નિયમો ઘડવામાં માર્ગદર્શન આપવા માટે બંધારણીય સિદ્ધાંતો નક્કી કરી શકે છે. આનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ડોક્ટરો દેશની વંચિત ગ્રામીણ વસ્તીની સેવા કરી શકે. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને પૂછ્યું છે કે શું સરકાર રાષ્ટ્રીય નીતિ બનાવવાનો ઈરાદો ધરાવે છે અને જો તે નિર્ણય લેશે તો કોની સાથે પરામર્શ કરવાની તેની યોજના છે.

આ કેસ કર્ણાટક સરકાર દ્વારા ૨૦૨૩માં બહાર પાડવામાં આવેલી એક સૂચનાને પડકારે છે. આ સૂચના હેઠળ ખાનગી અને ડીમ્ડ યુનિવર્સિટીઓમાં ખાનગી બેઠકો પર અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓને પણ એક વર્ષની ફરજિયાત સેવા આપવી પડશે તેવો નિયમ લાદવામાં આવ્યો છે. બેન્ચે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ મુદ્દો માત્ર કર્ણાટકની નોટિફિકેશનની માન્યતા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ આ નીતિ ભારતની આરોગ્ય સેવા વિતરણ પ્રણાલીના ભવિષ્ય પર મોટી અસર પાડશે.

બેન્ચે અવલોકન કર્યું હતું કે, "જે સૂચવવામાં આવી રહ્યું છે તે કોઈ આદેશ નથી. સિદ્ધાંત તરીકે, શું નીતિ નિર્માતાઓ અને બંધારણીય જરૂરિયાતો એ સિદ્ધાંત સાથે સુસંગત છે કે શું ભારતમાં ડોક્ટરો માટે ગ્રામીણ સેવા એ આપણા સ્વાસ્થ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્વાસ્થ્યના સુધારા માટે જરૂરી પગલું છે કે નહીં? આ મુખ્ય મુદ્દો છે." કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે સરકારને નીતિ નિર્માણ સ્તરે આ વિષય પર વિચાર કરવાની જરૂર છે. આરોગ્યના અધિકારને મૂળભૂત અધિકાર તરીકે બંધારણીય અર્થઘટન અને તેના માટે રાજ્યની જવાબદારીઓ, ફરજિયાત ગ્રામીણ સેવા માટેની જરૂરિયાત તપાસવાનો આધાર બની શકે છે.

કોર્ટે ભવિષ્યની સ્થિતિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતા કહ્યું હતું કે, આગામી સમયમાં જ્યાં હોસ્પિટલો સુધી પહોંચનો અર્થ વ્યવહારિક રીતે ખાનગી સંસ્થાઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી હોસ્પિટલો સુધી પહોંચવાનો રહેશે, ત્યાં ગ્રામીણ વિસ્તારોની જરૂરિયાતો તરફથી દૂર જવું એ બંધારણીય સિદ્ધાંત તરીકે તપાસવા જેવી બાબત છે. આરોગ્ય સેવા વિતરણમાં ખાનગી સંસ્થાઓનો વધતો જતો ફાળો આ બાબતને ગંભીર બનાવે છે.

હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, આ અવલોકનો એ તબક્કે આવ્યા જ્યારે એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ એઈશ્વર્યા ભાટીએ બેન્ચને જણાવ્યું હતું કે પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ તબીબી વિદ્યાર્થીઓ રોટેશનલ ધોરણે ફરજિયાત સેવા માટે પાત્ર છે, પરંતુ અંડરગ્રેજ્યુએટ સ્તરે આવી કોઈ રાષ્ટ્રીય જરૂરિયાત નથી. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે આરોગ્ય એ રાજ્યનો વિષય છે અને ઘણા રાજ્યોએ તબીબી શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પછી ડોક્ટરોને સેવા આપવા માટે બોન્ડની જોગવાઈઓ દાખલ કરી છે. ભાટીએ એ પણ જણાવ્યું કે એક સમિતિએ રાજ્યો દ્વારા આવા બોન્ડના સમાન સ્વીકારની ભલામણ કરી છે. જોકે, કેન્દ્ર સરકારે સંકેત આપ્યો છે કે તે કોર્ટ દ્વારા એવો આદેશ આપવાને બદલે પરામર્શ પ્રક્રિયા હાથ ધરી શકે છે જે દેશભરની તબીબી સંસ્થાઓને અસર કરી શકે.

કોર્ટના એમિકસ ક્યુરી તરીકે મદદ કરી રહેલા વરિષ્ઠ એડવોકેટ રાજુ રામચંદ્રનેએ સૂચવ્યું હતું કે કોર્ટે કાયદાકીય ખામીઓને દૂર કરવા માટે બંધારણની કલમ ૨૧, જે જીવનના અધિકારની ખાતરી આપે છે, અને રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરીને યોગ્ય માર્ગદર્શિકા નક્કી કરવી જોઈએ. આના જવાબમાં બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોર્ટ ફરજિયાત ગ્રામીણ સેવાના અમલીકરણ માટે સમાન પદ્ધતિ નક્કી કરવાને બદલે તેના પાછળના બંધારણીય સિદ્ધાંતોની તપાસ કરી રહી છે. બોન્ડ અથવા નિયમો દ્વારા આ જરૂરિયાત લાગુ કરવી કે નહીં, તે જેવી પદ્ધતિઓ અલગથી નક્કી કરી શકાય છે.

બેન્ચે કહ્યું, "અમે તેને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંત તરીકે તેના બંધારણીય આવશ્યકતાના સ્વરૂપમાં તૈયાર કરીશું. તેની રચનાઓ નેશનલ મેડિકલ કમિશન સાથે પરામર્શ કરીને રાજ્યો દ્વારા કરવામાં આવશે." કોર્ટે આ મામલાની સુનાવણી આવતા અઠવાડિયે રાખવા માટે પોસ્ટ કર્યો છે અને કેન્દ્રને સ્પષ્ટતા કરવા કહ્યું છે કે શું તે નીતિ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ ધરાવે છે અને તે કયા હિતધારકો સાથે પરામર્શ કરવા માંગે છે.

આ કેસ 'કર્ણાટક કમ્પલસરી સર્વિસ ટ્રેનિંગ બાય કેન્ડિડેટ્સ કમ્પ્લીટેડ મેડિકલ કોર્સિસ એક્ટ, ૨૦૧૨' અને તેના હેઠળ ૨૦૧૫માં ઘડવામાં આવેલા નિયમોને પડકારવાથી ઉભો થયો છે. આ કાયદા મુજબ MBBS ગ્રેજ્યુએટ્સ, પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ ડિપ્લોમા અને ડિગ્રી ધારકો, અને સુપર-સ્પેશિયાલિટી ઉમેદવારો જેમણે સરકારી સંસ્થાઓમાં અભ્યાસ કર્યો છે અથવા ખાનગી કે ડીમ્ડ યુનિવર્સિટીઓમાં સરકારી બેઠકો મેળવી છે, તેમણે એક વર્ષની ફરજિયાત જાહેર ગ્રામીણ સેવા આપવી જરૂરી છે. આ સેવા પૂર્ણ કરવી એ નો-ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ (NOC) મેળવવા માટે અનિવાર્ય છે, જે ઉમેદવારોને કર્ણાટક મેડિકલ કાઉન્સિલમાં કાયમી નોંધણી મેળવવામાં મદદ કરે છે.

૨૮ જુલાઈ, ૨૦૨૩ના રોજ બહાર પાડવામાં આવેલી સૂચના દ્વારા ખાનગી અને ડીમ્ડ યુનિવર્સિટીઓમાં ખાનગી બેઠકો પર નોંધાયેલા વિદ્યાર્થીઓ માટે પણ આ જરૂરિયાત લંબાવવામાં આવી છે. અરજદારોએ આ લંબાવવા સામે પડકાર ફેંક્યો છે. તેમનો તર્ક છે કે જે વિદ્યાર્થીઓ ખાનગી બેઠકો માટે નોંધપાત્ર રીતે વધુ ફી ચૂકવે છે તેઓ બંધારણની કલમ ૧૪ હેઠળ એક અલગ વર્ગ બનાવે છે અને તેમને સમાન ફરજિયાત સેવા શરતોને આધીન રાખવા જોઈએ નહીં. તેઓએ કર્ણાટક આરોગ્ય સત્તાધિકારીઓને ફરજિયાત ગ્રામીણ સેવા માટેની બાંયધરી માંગ્યા વિના જરૂરી NOC આપવા માટે અને રાજ્ય મેડિકલ કાઉન્સિલને તેમને કાયમી નોંધણી આપવા માટે નિર્દેશો માંગ્યા છે.

આ વિવાદ સુપ્રીમ કોર્ટના ૨૦૧૯ના 'એસોસિએશન ઓફ મેડિકલ સુપર સ્પેશિયાલિટી એસ્પિરન્ટ્સ એન્ડ રેસિડેન્ટ્સ વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા'ના ચુકાદા સાથે પણ જોડાયેલ છે. તે કેસમાં કોર્ટે પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ અને સુપર-સ્પેશિયાલિટી મેડિકલ કોર્સમાં પ્રવેશ મેળવતા ઉમેદવારો પર લાદવામાં આવેલા ફરજિયાત બોન્ડને માન્ય રાખ્યો હતો. આ જરૂરિયાતોની માન્યતા સ્વીકારતા પણ, કોર્ટે રાજ્યો દ્વારા લાદવામાં આવતી કડક અને બદલાતી શરતોને સંબોધવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો અને સૂચવ્યું હતું કે કેન્દ્ર સરકાર અને મેડિકલ કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયાએ સરકારી સંસ્થાઓમાં તાલીમ પામેલા ડોક્ટરો માટે ફરજિયાત સેવા માટે સમાન નીતિ પર વિચાર કરવો જોઈએ.