ફાઝિલ્કાના ખેતરોમાં પાણી ભરાવાને કારણે પરાળ વ્યવસ્થાપનમાં મુશ્કેલી

પંજાબના સરહદી જિલ્લા ફાઝિલ્કાના ખેડૂતો હાલમાં એક અનોખી ભૌગોલિક સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છે, જેના કારણે ડાંગરની પરાળના વ્યવસ્થાપનમાં ભારે મુશ્કેલી પડી રહી છે. એનડીટીવીના અહેવાલ મુજબ, આ વિસ્તારમાં ભૂગર્ભ જળનું સ્તર સપાટીની ખૂબ નજીક આવી ગયું છે અને ઉપર તરફના સીપેજ (seepage) ને કારણે ખેતરોમાં પાણી ભરાઈ રહે છે. આ સ્થિતિમાં પરાળના નિકાલ માટે વપરાતા ટ્રેક્ટરો, બેલર અને અન્ય વિશિષ્ટ કૃષિ યંત્રો ખેતરોમાં કામ કરી શકતા નથી, જેના કારણે ખેડૂતો પાસે પરાળને બાળ્યા વગર નિકાલ કરવાના બહુ ઓછા વ્યવહારુ વિકલ્પો બચ્યા છે.

આ સમસ્યા ત્યારે પ્રકાશમાં આવી જ્યારે કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) ની એક ટીમ ફાઝિલ્કાની મુલાકાતે આવી હતી. દિલ્હી-એનસીઆરમાં હવાના ઘટતા જતા chấtતા (air quality) વચ્ચે પંજાબમાં તપાસ તેજ કરવામાં આવી છે. CAQM ની ટીમે વિવિધ ગામોની મુલાકાત લઈને પરાળ વ્યવસ્થાપનની વ્યવસ્થાઓનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું, કૃષિ યંત્રોના ઉપયોગની તપાસ કરી હતી અને કેટલાક ચોક્કસ વિસ્તારોમાં ખેડૂતોને પરાળના વ્યવસ્થાપનમાં શા માટે મુશ્કેલી પડી રહી છે તે સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.

પાણી ભરાયેલા ગામોના ખેડૂતો માટે મુખ્ય પડકાર મશીનરીની ઉપલબ્ધતાનો નથી, પરંતુ તેને ચલાવવાની અસમર્થતાનો છે. ધીપનવલી ગામના ખેડૂત ઠાકર સિંહ ભુલ્લરે મુલાકાતી ટીમને જણાવ્યું હતું કે વિસ્તારમાં ભૂગર્ભ જળનું સ્તર એટલું ઊંચું છે કે કૃષિ સાધનો વારંવાર ખેતરોમાં ફસાઈ જાય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ડાંગરની પરાળના ગાંઠિયા (bales) બનાવવા અને તેમને ખેતરમાંથી બહાર લઈ જવા પણ અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે.

પંજાબના અનેક વિસ્તારોમાં ઉપર તરફના સીપેજની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે, જેમાં સપાટીની નજીક રહેલું ભૂગર્ભ જળ જમીનમાં ઉપર આવે છે, જેના પરિણામે સતત વોટરલોગિંગ (પાણી ભરાવાની સમસ્યા) સર્જાય છે. જમીન સતત પાણીથી સંતૃપ્ત રહેતી હોવાથી ટ્રેક્ટરો અને ભારે કૃષિ સાધનો ખેતરોમાં હલનચલન કરી શકતા નથી. આ સમસ્યા માત્ર પરાળના નિકાલ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે વાવણી અને લણણી પછીની અન્ય કૃષિ પ્રક્રિયાઓને પણ અસર કરી રહી છે. કેટલાક અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભ જળ સપાટીથી માત્ર થોડા ફૂટ નીચે હોવાનું નોંધાયું છે.

ખેડૂતોએ CAQM ની ટીમને સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે પરાળ વ્યવસ્થાપન માટે જે પરંપરાગત ઉકેલોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે, તે તેમની ભૌગોલિક સ્થિતિને અનુરૂપ નથી. તેમણે કેન્દ્ર સરકાર અને પંજાબ સરકારને અપીલ કરી છે કે આવા ગામો માટે એક અલગ વ્યૂહરચના તૈયાર કરવામાં આવે. ખેડૂતોએ એવી માંગ પણ કરી હતી કે આ અપવાદરૂપ સંજોગોમાં તેમને પરાળ બાળવાની પરવાનગી આપવામાં આવે અથવા તેના નિકાલ માટે કોઈ વૈકલ્પિક પદ્ધતિ પૂરી પાડવામાં આવે.

CAQM ના વરિષ્ઠ અધિકારી ડો. ટી.એસ. પવારના જણાવ્યા અનુસાર, દિલ્હી-એનસીઆરમાં પ્રદૂષણ વધારવામાં પરાળ બાળવું એ એક મહત્વનું કારણ છે. આથી જ કમિશન પંજાબના ઓળખાયેલા હોટસ્પોટ્સની મુલાકાત લઈને પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરી રહ્યું છે. ટીમ ખેડૂતો સાથે વાતચીત કરી રહી છે, ઇન-સીટુ (in-situ) અને એક્સ-સીટુ (ex-situ) પરાળ વ્યવસ્થાપન પગલાંની તપાસ કરી રહી છે અને પંજાબ સરકાર તેમજ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર દ્વારા કરવામાં આવી રહેલા પ્રયાસોની સમીક્ષા કરી રહી છે.