હવાઈ પ્રદૂષણ કોવિડ જેટલી જ ગંભીર સાર્વજનિક સ્વાસ્થ્ય કટોકટી: ડૉ. સૌમ્યા સ્વામિનાથન

એનડીટીવીના અહેવાલ મુજબ, વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (ડબ્લ્યુએચઓ)ના પૂર્વ મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક ડૉ. સૌમ્યા સ્વામિનાથને જણાવ્યું છે કે હવાઈ પ્રદૂષણ એ કોવિડ જેટલી જ મોટી સાર્વજનિક સ્વાસ્થ્ય કટોકટી છે. પ્રારંભિક મૃત્યુદર, ડાયાબિટીસ થવાની સંભાવના, અસ્થમા તેમજ મગજ, ફેફસાં અને રક્તવાહિની તંત્ર પર તેની અસર થાય છે. પ્રદૂષણે શરીરના લગભગ દરેક અંગ અને ભાગ પર કોઈને કોઈ સ્વરૂપમાં પ્રભાવ પાડ્યો છે. તેથી, તેને કોરોનાવાયરસ રોગ (કોવિડ) જેવું જ ગણવું ખૂબ જ જરૂરી છે.

આ બંને વચ્ચેના તફાવત અંગે વાત કરતા ડૉ. સ્વામિનાથને જણાવ્યું કે કોવિડ એ વાયરસથી ફેલાયેલી મહામારી હતી જે અચાનક સામે આવી હતી. તેના પ્રત્યે અજાણ્યા ભયનું મોટું પ્રમાણ હતું, તે અચાનક અને દૃશ્યમાન હતી તેમજ લોકોની નજર સામે જીવ લઈ રહી હતી. બીજી બાજુ, હવાઈ પ્રદૂષણ શિયાળા સિવાય વર્ષના મોટાભાગના સમયમાં અદ્રશ્ય રહે છે. આપણે તેને જોઈ શકતા નથી, તેની ગંધથી ટેવાઈ જઈએ છીએ અને તે ધીમી ગતિએ આગળ વધે છે, પરંતુ તે જીવ ચોક્કસ લે છે.

એનડીટીવી સાથેની એક વિશેષ મુલાકાતમાં, ડૉ. સ્વામિનાથને વિગતવાર જણાવ્યું કે કેવી રીતે આપણે પ્રદૂષણ દ્વારા થતા ભરપાઈ ન થઈ શકે તેવા નુકસાનની સતત અવગણના કરીને આખી પેઢીના સ્વાસ્થ્યનો ભોગ આપી રહ્યા છીએ. ગર્ભાવસ્થાના સમયથી જ બાળકો પર થતી અસરો વિશે વાત કરતાં તેમણે જણાવ્યું કે જીવનના શરૂઆતના વર્ષોમાં જ્યારે મુખ્ય શારીરિક અને માનસિક વિકાસ થતો હોય છે, ત્યારે પોષણ, ઉત્તેજના અને કાળજી જેટલું જ મહત્વપૂર્ણ આપણે જે વાતાવરણમાં ઉછરીએ છીએ તે પણ છે.

પર્ટિક્યુલેટ મેટર ૨.૫ (PM2.5) વિશે સમજાવતા તેમણે જણાવ્યું કે તે ખૂબ જ સૂક્ષ્મ કણો છે, જે માનવીય વાળના કદના આશરે ૧/૪૦મા ભાગના હોય છે. તે ફેફસાંમાંથી પસાર થઈને રક્ત પ્રવાહમાં અને પ્લેસેન્ટામાં પણ પ્રવેશી શકે છે, જેનાથી બાળક પણ પ્રભાવિત થાય છે. તે માતાના રક્ત પરિભ્રમણને અસર કરે છે. તેથી, જન્મ સમયે જ બાળક પછાત બની જાય છે. એવું સાબિત થયું છે કે જે વિસ્તારોમાં માતાઓ ઉચ્ચ સ્તરના હવાઈ પ્રદૂષણના સંપર્કમાં આવે છે ત્યાં વધુ સમય પહેલાં જન્મેલા બાળકો અને ઓછા વજનવાળા બાળકો જન્મે છે.

બાળકોના મગજ જીવનના પ્રથમ ત્રણ વર્ષમાં ઝડપથી વિકસિત થાય છે અને તેમના અંગોનો વિકાસ થતો હોવાથી તેઓ ઝડપથી શ્વાસ લે છે. તેથી, જેઓ ખૂબ પ્રદૂષિત વિસ્તારોમાં મોટા થાય છે તેમના ફેફસાં નાના હોય છે, એમ ડૉ. સ્વામિનાથને ઉમેર્યું હતું. ઝેરી હવાના લાંબા સમય સુધી સંપર્કમાં રહેવાથી થતા રોગો ઘણીવાર અન્ય કારણો સાથે જોડી દેવામાં આવે છે કારણ કે તેને અલગથી ગણવાની કોઈ રીત નથી. ડૉ. સ્વામિનાથને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે એવું કોઈ મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર નથી જેના પર હવાઈ પ્રદૂષણ લખેલું હોય, તેથી કોવિડ જેવો જ સમાન, ત્વરિત, સંકલિત અને વૈજ્ઞાનિક પ્રતિસાદ આપવાની જરૂર છે.

ભારતમાં ડબ્લ્યુએચઓ દ્વારા માન્ય મર્યાદાઓ કરતાં ઘણો ઊંચો AQI મર્યાદા છે.

તેમણે અગાઉ ડબ્લ્યુએચઓ ખાતે મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક તરીકે સેવા આપી હતી.