નવી શિક્ષણ નીતિના પાંચ વર્ષ બાદ અમલીકરણ અને પડકારોનું વિશ્લેષણ

ભારત દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૦માં અમલમાં મૂકવામાં આવેલી નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) ના પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થયા બાદ તેના અમલીકરણની વાસ્તવિકતા સામે આવી રહી છે. ટીવી૯ ગુજરાતીના અહેવાલ મુજબ, નીતિ હેઠળ શાળાઓના નામ બદલવા જેવા ફેરફારો ઝડપથી થઈ રહ્યા છે, પરંતુ વર્ગખંડની અંદર શિક્ષણની ગુણવત્તા અને પાયાની સુવિધાઓમાં સુધારો લાવવો એ હજુ પણ એક મોટો પડકાર છે.

એક ઉદાહરણ તરીકે, ગામડાની એક શાળામાં શિક્ષણ વિભાગના પરિપત્ર મુજબ જૂના બોર્ડ પર લખેલું ‘પ્રાથમિક શાળા’ નામ ભૂંસીને તેના સ્થાને નવું નામ ‘આધારભૂત તબક્કો’ લખવા માટે એક પેઇન્ટરને બોલાવવામાં આવ્યો હતો. આચાર્ય રઘુનાથજીની દેખરેખ હેઠળ માત્ર થોડા રંગ અને એક સવારના સમયમાં બોર્ડનું નામ બદલાઈ ગયું હતું. જોકે, આ ફેરફાર માત્ર દેખાવ પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો હતો. જ્યારે આચાર્ય વર્ગખંડમાં ગયા ત્યારે દૃશ્ય એવું જ હતું જે પહેલાં હતું. શિક્ષિકા સુનિતા ૪૦ બાળકોને એક જ બ્લેકબોર્ડ અને મર્યાદિત શૈક્ષણિક સામગ્રી સાથે ભણાવી રહ્યા હતા. ત્યાં બેન્ચો જૂની હતી અને ચોક તથા બ્લેકબોર્ડ પણ એ જ હતા. શિક્ષકોને નવી શિક્ષણ નીતિ અંગે પરિપત્ર તો મળ્યો હતો, પરંતુ તેનો અમલ કેવી રીતે કરવો તે અંગે કોઈ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન મળ્યું નહોતું.

નવી શિક્ષણ નીતિ હેઠળ શિક્ષણનું માળખું સંપૂર્ણપણે બદલવામાં આવ્યું છે. અગાઉની ૧૦+૨ પદ્ધતિના સ્થાને હવે ૫+૩+૩+૪નું નવું માળખું રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ નવા માળખામાં ૩ થી ૧૮ વર્ષની ઉંમરના બાળકોના શિક્ષણને ચાર અલગ તબક્કામાં વહેંચવામાં આવ્યું છે. આ નીતિના અમલીકરણના ભાગરૂપે વર્ષ ૨૦૨૧માં નિપુણ ભારત મિશનની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ધોરણ ૩ ના અંત સુધીમાં દરેક બાળકને પાયાનું વાંચન, લેખન અને સામાન્ય ગણિત શીખવવાનો છે. વધુમાં, વર્ષ ૨૦૨૨માં કોમન યુનિવર્સિટી એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ (CUET) શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેનાથી વિદ્યાર્થીઓને એક જ પ્રવેશ પરીક્ષા દ્વારા અનેક યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશ મેળવવાની તક મળી છે. કેટલીક યુનિવર્સિટીઓમાં ૪ વર્ષના ડિગ્રી કોર્સ પણ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં જો વિદ્યાર્થી અભ્યાસ અધવચ્ચે છોડે તો નિયમો અનુસાર સર્ટિફિકેટ અથવા ડિપ્લોમા મેળવવાની સુવિધા પણ આપવામાં આવી છે.

શિક્ષણ નીતિના અમલીકરણમાં ભાષાનો મુદ્દો પણ વિવાદનું કારણ બન્યો છે. નીતિમાં વિદ્યાર્થીઓને ૩ ભાષાઓ શીખવવાની જોગવાઈ છે, પરંતુ કેટલાક રાજ્યોએ આનો વિરોધ કર્યો છે. તમિલનાડુએ ભાષા નીતિ અને તેના અમલીકરણ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને શિક્ષણ માટેના ભંડોળ અટકાવવાના મુદ્દે વર્ષ ૨૦૨૫માં સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો પણ ખખડાવ્યો હતો. મહારાષ્ટ્રમાં પણ પ્રાથમિક વર્ગોમાં હિન્દીને ત્રીજી ભાષા તરીકે લાગુ કરવાના નિર્ણય સામે વિરોધ થયો હતો, જેના કારણે રાજ્ય સરકારે વર્ષ ૨૦૨૫માં આ આદેશ પાછો ખેંચવો પડ્યો હતો. ભારતીય બંધારણ મુજબ શિક્ષણ એ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો બંનેના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળનો સમવર્તી વિષય હોવાથી આ બાબતે બંને વચ્ચે સહમતિ હોવી અનિવાર્ય છે.

ટીવી૯ ગુજરાતીના અહેવાલ મુજબ, નવી શિક્ષણ નીતિના સફળ અમલીકરણ માટે માત્ર પરીક્ષાની તારીખ નક્કી કરવી કે લક્ષ્યાંકો નક્કી કરવા પૂરતા નથી. શિક્ષકોને બાળકોના મૂલ્યાંકનની નવી પદ્ધતિઓ શીખવવી અને શાળાઓ સુધી યોગ્ય પુસ્તકો તેમજ શૈક્ષણિક સામગ્રી પહોંચાડવી ખૂબ જરૂરી છે. ડિજિટલ શિક્ષણ માટે માત્ર જાહેરાતો કરવા પૂરતી નથી, પરંતુ કમ્પ્યુટર, ઇન્ટરનેટ અને જરૂરી ટેકનોલોજીની સુવિધા પણ હોવી જોઈએ. જ્યારે શિક્ષકોને પૂરતો સમય, તાલીમ અને સંસાધનો મળશે ત્યારે જ તેનો લાભ વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચશે. વર્ષ ૨૦૨૦માં ધોરણ ૧માં પ્રવેશ મેળવનાર બાળક આજે મિડલ સ્કૂલ સુધી પહોંચી ગયું છે, જે તેના માટે આ ૫ વર્ષ શૈક્ષણિક જીવનનો મોટો હિસ્સો છે. નીતિની સાચી સફળતા ત્યારે જ ગણાશે જ્યારે સામાન્ય શાળાના વર્ગખંડમાં બેઠેલા દરેક બાળકને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને પૂરતી સુવિધાઓ મળશે.

ભારતે વર્ષ ૨૦૨૦માં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) અપનાવી હતી. આ નીતિનો મુખ્ય હેતુ દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં આમૂલ પરિવર્તન લાવવાનો હતો અને જૂની ૧૦+૨ પદ્ધતિને બદલે નવું માળખું રજૂ કરવાનો હતો.