રાહીબાઈ પોપરેએ હાઇબ્રિડ બીજ છોડી દેશી બીજના સંરક્ષણ માટે અભિયાન ચલાવ્યું

મહારાષ્ટ્રની રાહીબાઈ સોમા પોપરેએ ભારત એગ્રિકલ્ચર કોન્ફરન્સ ૨૦૨૬ ના 'કૃષિ વીર સેશન' દરમિયાન દેશી બીજના સંરક્ષણ અને પરંપરાગત ખેતીને બચાવવા માટેના પોતાના સંઘર્ષની ગાથા રજૂ કરી હતી. આજ તક ના અહેવાલ મુજબ, રાહીબાઈએ જણાવ્યું કે તેમણે કેવી રીતે પોતાના પરિવાર અને પૂર્વજો પાસેથી મળેલી શીખના આધારે પરંપરાગત બીજને સહેજવાનું કાર્ય શરૂ કર્યું હતું અને ધીમે ધીમે આ મુહિમમાં હજારો મહિલાઓને જોડ્યા હતા. એક સમયે મર્યાદિત સંસાધનો વચ્ચે માટીના વાસણોમાં બીજ સુરક્ષિત રાખનારા રાહીબાઈ આજે મહારાષ્ટ્રમાં દેશી બીજના સંરક્ષણની એક મોટી ઓળખ બની ગયા છે.

રાહીબાઈએ પોતાના અનુભવો શેર કરતા જણાવ્યું કે તેમના પરિવારમાં શરૂઆતમાં પરંપરાગત બીજથી જ ખેતી કરવામાં આવતી હતી. જોકે, સમય જતાં બજારમાં હાઇબ્રિડ બીજ અને રાસાયણિક ખેતી સાથે જોડાયેલા બીજનો ઉપયોગ વધવા લાગ્યો હતો. આ પરિવર્તનની તેમના પરિવારની ખેતી પર પણ ખરાબ અસર પડી હતી. આ પરિસ્થિતિ જોયા બાદ તેમને અહેસાસ થયો કે પરંપરાગત બીજમાં જ ખેતી અને જીવનને વધુ બહેતર બનાવવાની ક્ષમતા રહેલી છે. આ સમજણ પછી તેમણે જૂના દેશી બીજને ફરીથી એકઠા કરવાનું અને તેમનું સંરક્ષણ કરવાનું કાર્ય શરૂ કર્યું હતું.

તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની શરૂઆત તેમણે પોતાના જીવનના અનુભવો અને પરિવાર પાસેથી મળેલી શીખના આધારે કરી હતી. જેમ જેમ તેમણે આ કાર્ય આગળ વધાર્યું, તેમ તેમ અન્ય લોકો પણ આ અભિયાન સાથે જોડાવા લાગ્યા. રાહીબાઈનું માનવું છે કે પરંપરાગત બીજ માત્ર ખેતીનો વારસો નથી, પરંતુ આવનારી પેઢીઓ માટે તેને બચાવવા ખૂબ જ જરૂરી છે.

બીજને સુરક્ષિત રાખવાની વિશેષ તકનીક વિશે વાત કરતા રાહીબાઈએ જણાવ્યું કે તેમણે આ કળા પોતાના પિતા, દાદા અને દાદી પાસેથી શીખી હતી. બાળપણમાં તેમણે જોયું હતું કે પરિવારના વડીલો માટીના વાસણોમાં લાકડાની રાખ સાથે બીજને સાચવીને રાખતા હતા. તેમણે આ જ પરંપરાગત પદ્ધતિને આગળ વધારી છે. રાહીબાઈના જણાવ્યા અનુસાર, માટીના વાસણોમાં રાખ સાથે રાખવામાં આવેલા બીજને ખેતી માટે લગભગ ૩ વર્ષ સુધી સુરક્ષિત રાખી શકાય છે, જ્યારે ખાવાના ઉપયોગ માટે આ બીજને લગભગ ૧૦ વર્ષ સુધી સાચવી શકાય છે. તેમનું માનવું છે કે પરંપરાગત રીતે બીજનું સંરક્ષણ કરવું એ સ્વાસ્થ્ય અને ખેતી બંને દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

રાહીબાઈએ વધુમાં જણાવ્યું કે ખેતી અને બીજના સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલી મોટાભાગની બાબતો તેમણે પોતાના પરિવાર અને જીવનના અનુભવો દ્વારા શીખી છે. આ ક્ષેત્રમાં તેમને કોઈ ઔપચારિક શિક્ષણ મળ્યું નથી, પરંતુ પરિવારની શીખે તેમને આ દિશામાં આગળ વધવાનો માર્ગ બતાવ્યો હતો.

પોતાના સંઘર્ષ વિશે વાત કરતા તેમણે જણાવ્યું કે તેમનું બાળપણ ઘણી મુશ્કેલીઓ વચ્ચે વીત્યું હતું. માત્ર ૧૨ વર્ષની ઉંમરે તેમનું લગ્ન થયું હતું અને તેમણે લગભગ ૪૦ વર્ષ સુધી અત્યંત મર્યાદિત પરિસ્થિતિઓમાં જીવન વિતાવ્યું હતું. આટલી મુશ્કેલીઓ હોવા છતાં તેમણે પરંપરાગત બીજને બચાવવાના પોતાના પ્રયાસો ચાલુ રાખ્યા હતા. જ્યારે તેમણે પોતાના ખેતરોમાં જૂના દેશી બીજથી ખેતી શરૂ કરી, ત્યારે આસપાસના લોકોએ આ બીજ વિશે પૂછપરછ શરૂ કરી હતી. લોકો જાણવા માંગતા હતા કે તેઓ આ બીજ ક્યાંથી લાવ્યા છે. આ ઘટના બાદ તેમને સમજાયું કે પરંપરાગત બીજની અગત્યતા વિશે લોકોમાં જાગૃતિ લાવી શકાય છે.

રાહીબાઈએ માત્ર ૧૦ રૂપિયાથી એક મહિલા સંગઠન બનાવવાની પહેલ કરી હતી. ધીમે ધીમે આ સમૂહ મોટો થયો અને આજે મહારાષ્ટ્રની લગભગ ૩૫૦૦ મહિલાઓ આ સંગઠન સાથે જોડાયેલી છે. દેશી બીજને બચાવવાના આ કાર્યમાં તેમને અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. કેટલાક દુકાનદારો અને કંપનીઓ દ્વારા તેમને રોકવાના પ્રયાસો પણ કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેમણે પોતાના પ્રયાસો છોડ્યા નહીં. તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આવનારી પેઢીઓ માટે પરંપરાગત બીજની વિરાસતને સુરક્ષિત રાખવાનો હતો.

તેમણે પોતાના ઘરમાં બીજ બેંકની શરૂઆત કરી છે, જે હવે એટલી પ્રખ્યાત થઈ છે કે કૃષિ કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ પણ તે જોવા માટે આવે છે. આ રીતે રાહીબાઈએ પરંપરાગત ખેતીના પુનરુત્થાન માટે એક મોટું માળખું ઊભું કર્યું છે.