ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં દર પાંચમાંથી એક વ્યક્તિ ગરીબ હોવાનું વિશ્વ બેંકનું રિપોર્ટ

એબીપી અસ્મિતાના અહેવાલ મુજબ, વિશ્વ બેંક દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા તાજેતરના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ભારતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ગરીબીનું પ્રમાણ શહેરી વિસ્તારોની તુલનામાં ઘણું વધારે છે. આ રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતના ગામડાઓમાં આજે પણ દર પાંચમાંથી એક વ્યક્તિ ગરીબી રેખાની નીચે જીવી રહી છે, જે દેશના ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારો વચ્ચેના આર્થિક તફાવતને સ્પષ્ટપણે ઉજાગર કરે છે.

વિશ્વ બેંકે એપ્રિલ ૨૦૨૬માં જે ડેટા જાહેર કર્યો છે, તે મુજબ વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪ દરમિયાન ગ્રામીણ ભારતમાં ગરીબીનું પ્રમાણ ૧૯.૩ ટકા નોંધાયું હતું. તેની સામે શહેરી ભારતમાં આ પ્રમાણ ઘણું ઓછું એટલે કે ૮.૬ ટકા રહ્યું હતું. આ આંકડાઓ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે શહેરોની સરખામણીમાં ગામડાઓમાં ગરીબીનું પ્રમાણ બમણાથી પણ વધારે છે.

આ ગરીબીના આંકડાઓની ગણતરી કરવા માટે દરરોજ ૪.૨૦ ડોલરની આવકને ગરીબી રેખા તરીકે માનવામાં આવી છે. જો આ આંકડાઓને સરળ રીતે સમજીએ તો, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં દર ૧૦૦ લોકોમાંથી લગભગ ૧૯ લોકો ગરીબ છે. જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં દર ૧૦૦ લોકોમાંથી માત્ર ૯ લોકો જ ગરીબી રેખાની નીચે છે. આનો અર્થ એ છે કે શહેરોમાં દર ૧૨ વ્યક્તિએ ૧ વ્યક્તિ ગરીબ છે, જ્યારે ગામડાઓમાં આ પ્રમાણ દર ૫ વ્યક્તિએ ૧ વ્યક્તિનું છે.

એબીપી અસ્મિતાના અહેવાલ મુજબ, ગામડાઓમાં ગરીબીનું પ્રમાણ આટલું ઊંચું હોવા પાછળનું મુખ્ય કારણ બેરોજગારી છે. ગ્રામીણ ભારતના મોટાભાગના લોકો હજુ પણ પોતાની આજીવિકા માટે ખેતી પર નિર્ભર છે. ખેતી પરની આ નિર્ભરતા અને રોજગારીના મર્યાદિત વિકલ્પોને કારણે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ગરીબી વધુ જોવા મળે છે.

તેની સામે શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થિતિ અલગ છે. શહેરોમાં નોકરીઓ, વિવિધ વ્યવસાયો અને કામકાજની અન્ય તકો વધુ પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ હોય છે. આ તકોને કારણે શહેરી વસ્તી વધુ સારો પગાર મેળવી શકે છે, જેના પરિણામે શહેરોમાં ગરીબીનું પ્રમાણ ગ્રામીણ વિસ્તારો કરતા નોંધપાત્ર રીતે ઓછું છે.

જોકે, વિશ્વ બેંકના આંકડાઓ એક હકારાત્મક પાસું પણ દર્શાવે છે. છેલ્લા ૧૨ વર્ષોમાં ભારતમાં ગરીબીના પ્રમાણમાં મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. દરરોજ ૪.૨૦ ડોલરની ગરીબી રેખાના આધારે જોવામાં આવે તો, વર્ષ ૨૦૧૧-૧૨માં ભારતમાં ગરીબીનું પ્રમાણ ૫૭.૭ ટકા હતું. વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪ સુધીમાં આ આંકડો ઘટીને ૧૬.૧ ટકા પર આવી ગયો છે.

ગરીબીમાં થયેલા આ ઘટાડા છતાં, હજુ પણ એક મોટો વર્ગ સંઘર્ષ કરી રહ્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪ના ડેટા મુજબ, દેશના આશરે ૨૩૨ મિલિયન લોકો, જે લગભગ ૨૩.૨ કરોડ લોકો થાય છે, તેઓ હજુ પણ ગરીબી રેખાની નીચે જીવી રહ્યા છે. આ આંકડો દર્શાવે છે કે ગરીબી ઘટી હોવા છતાં, કરોડો લોકો પોતાની રોજિંદી પાયાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે.

અત્યંત ગરીબીની સ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરતા જાણવા મળ્યું છે કે, દરરોજ ૩ ડોલરની આંતરરાષ્ટ્રીય ગરીબી રેખા મુજબ ભારતમાં ગરીબીનું પ્રમાણ વર્ષ ૨૦૧૧-૧૨માં ૨૭.૧ ટકા હતું. વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪માં આ પ્રમાણ ઘટીને માત્ર ૨.૬ ટકા થયું છે, જે અત્યંત ગરીબીમાં થયેલા મોટા ઘટાડાને સૂચવે છે.

આ રિપોર્ટમાં શિક્ષણ અને ગરીબી વચ્ચેના સીધા સંબંધ પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૩ના ડેટા મુજબ, જે લોકો સાવ અભણ હતા, તેમનામાં ગરીબીનું પ્રમાણ ૨૧.૩ ટકા નોંધાયું હતું. જ્યારે જે લોકોએ માધ્યમિક શિક્ષણ મેળવ્યું હતું, તેમનામાં ગરીબીનું પ્રમાણ ઘટીને માત્ર ૭.૪ ટકા રહ્યું હતું. આ તફાવત સાબિત કરે છે કે શિક્ષણ ગરીબી દૂર કરવામાં અત્યંત મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.

એબીપી અસ્મિતાના અહેવાલ મુજબ, ગરીબીને માત્ર ઓછી આવક સાથે જોડી શકાય નહીં. રિપોર્ટમાં 'બહુપરિમાણીય ગરીબી' (Multidimensional Poverty) ના ખ્યાલ વિશે જણાવવામાં આવ્યું છે. ઘણીવાર એવી સ્થિતિ સર્જાય છે કે પરિવારની આવક સારી હોય, પરંતુ તેમની પાસે પૂરતી આરોગ્ય સંભાળ, સારું શિક્ષણ, પીવાનું શુદ્ધ પાણી, વીજળી અને અન્ય પાયાની સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોતી નથી. જ્યારે આવકની સાથે આ પાયાની સુવિધાઓનો અભાવ હોય, ત્યારે તેને બહુપરિમાણીય ગરીબી કહેવામાં આવે છે.

તાજેતરના મીડિયા રિપોર્ટ્સના જણાવ્યા અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૩માં ભારતની લગભગ ૧૫.૫ ટકા વસ્તી આવી બહુપરિમાણીય ગરીબીમાં જીવી રહી હતી. આ બાબત સૂચવે છે કે ગરીબીનો સાચો ખ્યાલ મેળવવા માટે માત્ર લોકોની આવક પર ધ્યાન આપવું પૂરતું નથી, પરંતુ તેમને મળતી પાયાની સુવિધાઓ પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.

સારાંશમાં, વિશ્વ બેંકના આંકડાઓ મુજબ વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪માં ગ્રામીણ ભારતમાં ૧૯.૩% અને શહેરી વિસ્તારોમાં ૮.૬% લોકો ગરીબી રેખા નીચે છે. ૨૦૧૧-૧૨ના ૫૭.૭% થી ઘટીને ૨૦૨૩-૨૪માં ૧૬.૧% થયેલ ગરીબીનું પ્રમાણ સુધારા તરફ નિર્દેશ કરે છે, પરંતુ ૨૩.૨ કરોડ લોકોનું ગરીબી રેખા નીચે હોવું અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બેરોજગારી તેમજ શિક્ષણનો અભાવ હજુ પણ મોટી ચિંતાનો વિષય છે.