ઇન્સ્યુલિનના ઉત્પાદનમાં અવરોધ લાવતી રોગપ્રતિકારક કોષોની પ્રક્રિયાની IIT કાનપુરના વૈજ્ઞાનિકોએ શોધ કરી

IIT કાનપુરના સંશોધકોએ એક મહત્વપૂર્ણ શોધ કરી છે કે સ્વાદુપિંડમાં રહેલા અમુક રોગપ્રતિકારક કોષો ઇન્સ્યુલિનના ઉત્પાદનમાં મિનિટોની અંદર જ અવરોધ લાવી શકે છે, તેમ News18 ના અહેવાલ મુજબ જણાવવામાં આવ્યું છે. આ સંશોધને ડાયાબિટીસ વિશે વૈજ્ઞાનિકોની સમજ બદલી નાખવાની ક્ષમતા દર્શાવી છે, કારણ કે તે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે રોગપ્રતિકારક કોષો ઇન્સ્યુલિન બનાવતા કોષો સાથે વાતચીત કરીને તેમને સામાન્ય રીતે ઇન્સ્યુલિન મુક્ત કરતા અટકાવે છે.

આ સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે સ્વાદુપિંડમાં રહેલા રોગપ્રતિકારક કોષો ચરબીના અણુઓ દ્વારા ખૂબ જ ઝડપથી ઇન્સ્યુલિનને દબાવી દે છે. આ પ્રક્રિયામાં GPR18 રિસેપ્ટર પાથવેની ભૂમિકા મહત્વની છે, જે માનવ શરીરમાં પણ પુષ્ટિ પામી છે. આ શોધ મેદસ્વીતા અને ટાઈપ ૨ ડાયાબિટીસની સારવાર માટે નવા લક્ષ્યો પ્રદાન કરી શકે છે. સંશોધકોએ ઓળખી કાઢ્યું છે કે આ રોગપ્રતિકારક કોષો ઇન્સ્યુલિન બનાવતા કોષો સાથે કેવી રીતે સંવાદ કરે છે અને તેમને ઇન્સ્યુલિન રિલીઝ કરતા રોકે છે.

સ્વાદુપિંડના કાર્યને સમજવું આ શોધના મહત્વને સમજવા માટે જરૂરી છે. સ્વાદુપિંડ એ જઠરની પાછળ આવેલું એક અંગ છે. તેનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ કાર્યોમાંનું એક ઇન્સ્યુલિનનું ઉત્પાદન કરવાનું છે, જે એક હોર્મોન છે અને શરીરને ખોરાકમાંથી મળતી ખાંડનો ઉર્જા તરીકે ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરે છે. ભોજન પછી જ્યારે લોહીમાં ખાંડનું સ્તર વધે છે, ત્યારે સ્વાદુપિંડ રક્તપ્રવાહમાં ઇન્સ્યુલિન છોડે છે. ઇન્સ્યુલિન ખાંડને લોહીમાંથી શરીરના કોષોમાં ખસેડવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી બ્લડ ગ્લુકોઝનું સ્તર નિયંત્રિત રહે છે.

સ્વાદુપિંડમાં આઇલેટ્સ નામના કોષોના સમૂહો હોય છે. આમાં બીટા કોષોનો સમાવેશ થાય છે, જે ઇન્સ્યુલિનનું ઉત્પાદન અને મુક્તિ કરે છે, તેમજ અન્ય કોષો પણ હોય છે જે સ્વાદુપિંડના કાર્યને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. આ કોષોની વચ્ચે મેક્રોફેજ નામના રોગપ્રતિકારક કોષો પણ હોય છે, જે સામાન્ય રીતે પેશીઓને સુરક્ષિત કરવામાં અને તેમના સ્વાસ્થ્યને જાળવવામાં મદદ કરે છે.

IIT કાનપુરના અભ્યાસે શોધ્યું છે કે આ મેક્રોફેજ પડોશી બીટા કોષોને સંકેતો મોકલી શકે છે અને તેમની ઇન્સ્યુલિન મુક્ત કરવાની ક્ષમતામાં દખલ કરી શકે છે. અત્યાર સુધી, વૈજ્ઞાનિકો મોટાભાગે એવું માનતા હતા કે મેદસ્વીતા સંબંધિત સોજો (ઇન્ફ્લેમેશન) મહિનાઓ અથવા વર્ષો દરમિયાન ઇન્સ્યુલિન બનાવતા કોષોને ધીમે ધીમે નુકસાન પહોંચાડે છે. જોકે, નવા સંશોધને એક વધુ ઝડપી પ્રક્રિયાનો ખુલાસો કર્યો છે જેમાં રોગપ્રતિકારક કોષો મિનિટોમાં ઇન્સ્યુલિનના રિલીઝને દબાવી શકે છે.

આ સંશોધનનું નેતૃત્વ કરનાર IIT કાનપુરના બાયોલોજીકલ સાયન્સ એન્ડ બાયોએન્જિનિયરિંગ વિભાગના આસિસ્ટન્ટ પ્રોફેસર ડો. સઈ પ્રસાદ પીડી પાયદીએ જણાવ્યું હતું કે, "અમે શોધ્યું છે કે બીટા કોષોની બાજુમાં હાજર રોગપ્રતિકારક કોષો મિનિટોમાં ઇન્સ્યુલિન રિલીઝને બંધ કરી શકે છે." તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે, "તેઓ આ કાર્ય એવા કોઈ પરંપરાગત સોજાના સંકેતો આપ્યા વગર કરે છે જેનો અમે દાયકાઓથી અભ્યાસ કરી રહ્યા છીએ. આ તારણો રોગપ્રતિકારક કોષો ઇન્સ્યુલિન ઉત્પાદનને કેવી રીતે અસર કરે છે તેની આપણી મૂળભૂત સમજ બદલે છે. આ અસર સોજાને કારણે થતું ધીમું નુકસાન નથી પરંતુ મિનિટોમાં આપવામાં આવતો એક નિર્દેશ છે."

વૈજ્ઞાનિકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે આ પ્રક્રિયા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે રોગપ્રતિકારક કોષોમાં એક ચોક્કસ સિગ્નલિંગ પાથવે સક્રિય થાય છે. ત્યારબાદ આ કોષો સ્ફિંગોલિપિડ્સ નામના ખાસ ચરબીના અણુઓ મુક્ત કરે છે. આ ચરબીના અણુઓ પડોશી ઇન્સ્યુલિન બનાવતા બીટા કોષો સુધી પહોંચે છે અને તેમની સપાટી પરના એક ચોક્કસ માર્ગ અથવા ટ્રાન્સપોર્ટર દ્વારા તેમાં પ્રવેશ કરે છે.

ભારતીય સંસ્થા ટેકનોલોજી (IIT) કાનપુર એ ભારતની અગ્રણી ટેકનિકલ અને સંશોધન સંસ્થાઓમાંની એક છે, જે ઉત્તર પ્રદેશના કાનપુરમાં આવેલી છે. તે એન્જિનિયરિંગ, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં ઉચ્ચ સ્તરીય શિક્ષણ અને સંશોધન માટે જાણીતી છે.