પેટ્રોલમાં ઇથેનોલનું મિશ્રણ કેવી રીતે થાય છે અને તેની ઉત્પાદન પ્રક્રિયા શું છે

આજકાલ પેટ્રોલ પંપ પર E10 અને E20 જેવા શબ્દો વારંવાર જોવા મળે છે, જેનો અર્થ છે કે પેટ્રોલના કુલ જથ્થામાં અનુક્રમે ૧૦ ટકા અને ૨૦ ટકા ઇથેનોલ ઉમેરવામાં આવ્યું છે. ભારત સરકાર દ્વારા પેટ્રોલિયમમાં ઇથેનોલના મિશ્રણને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. આ પગલાં પાછળના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યોમાં કચ્ચે તેલની આયાત ઘટાડવી, ખેડૂતોને તેમના પાક માટે બજારની વધુ સારી તકો પૂરી પાડવી અને વાહનો દ્વારા થતા પ્રદૂષણને ઘટાડવાનો સમાવેશ થાય છે.

ઇથેનોલ એ એક પ્રકારનું આલ્કોહોલ છે, જેને રાસાયણિક ભાષામાં 'ઇથાઈલ આલ્કોહોલ' (Ethyl Alcohol) કહેવામાં આવે છે. તેનું રાસાયણિક સૂત્ર C₂H₅OH છે. ઇથેનોલનો ઉપયોગ માત્ર ઇંધણ તરીકે જ નહીં, પરંતુ સેનિટાઈઝર, દવાઓ અને વિવિધ રસાયણો બનાવવામાં પણ કરવામાં આવે છે. જ્યારે આ પદાર્થને પેટ્રોલ સાથે મિશ્ર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેને 'ઇથેનોલ બ્લેન્ડેડ પેટ્રોલ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ભારતમાં ઇથેનોલના ઉત્પાદન માટે વિવિધ કુદરતી સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. મુખ્યત્વે શેરડીના રસ, શેરડીના સીરા (Molasses), ખાંડના સીરપ, મકાઈ, ખરાબ અથવા તૂટેલા અનાજ અને વધારાના ચોખાનો ઉપયોગ કરીને ઇથેનોલ તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાની ખાસિયત એ છે કે જે શેરડીમાંથી ખાંડ બનાવવામાં આવે છે, તેની વધેલી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને પણ વાહનો માટે ઇંધણ તૈયાર કરી શકાય છે. સરકાર દ્વારા ખાંડ ઉદ્યોગની સાથે સાથે અનાજ આધારિત ઇથેનોલ ઉત્પાદનને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે.

ઇથેનોલ બનાવવાની સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયાને 'ફર્મેન્ટેશન' (Fermentation) કહેવામાં આવે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં યીસ્ટ (Yeast) ખાંડને આલ્કોહોલમાં રૂપાંતરિત કરે છે. ઉત્પાદન પ્રક્રિયાની શરૂઆતમાં શેરડીના રસ અથવા સીરાને પાણી સાથે ભેળવીને એક દ્રાવણ તૈયાર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ આ દ્રાવણમાં યીસ્ટ ઉમેરવામાં આવે છે, જે દ્રાવણમાં રહેલી શર્કરાને તોડીને ઇથેનોલ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરે છે. થોડા સમય બાદ આ મિશ્રણમાં આલ્કોહોલ બનવા લાગે છે.

જોકે, ફર્મેન્ટેશન દ્વારા તૈયાર થયેલ પદાર્થ સીધો પેટ્રોલ સાથે મિશ્ર કરવા યોગ્ય હોતો નથી, કારણ કે તેમાં પાણી અને અન્ય અશુદ્ધિઓ રહેલી હોય છે. આથી, ત્યારબાદ 'ડિસ્ટિલેશન' (Distillation) ની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. આ તબક્કે મિશ્રણને ગરમ કરવામાં આવે છે, જેનાથી ઇથેનોલ વરાળ બનીને અલગ થાય છે. ત્યારબાદ આ વરાળને ઠંડી કરીને ફરીથી પ્રવાહી સ્વરૂપમાં લાવવામાં આવે છે. પરંતુ માત્ર ડિસ્ટિલેશનથી ઇથેનોલમાં રહેલું તમામ પાણી દૂર થતું નથી.

ઇંધણ તરીકે ઉપયોગ કરવા માટે ઇથેનોલને વધુ શુદ્ધ કરવું જરૂરી છે. આ માટે 'મોલેક્યુલર સીવ' (Molecular Sieve) જેવી આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને બાકી રહેલું પાણી દૂર કરવામાં આવે છે, જેનાથી 'ફ્યુઅલ ગ્રેડ એનહાઇડ્રસ ઇથેનોલ' (Fuel Grade Anhydrous Ethanol) તૈયાર થાય છે. જ્યારે અનાજમાંથી ઇથેનોલ બનાવવામાં આવે છે, ત્યારે સૌ પ્રથમ તેમાં રહેલા સ્ટાર્ચને એન્ઝાઇમની મદદથી શર્કરામાં બદલવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ ફર્મેન્ટેશન અને ડિસ્ટિલેશનની પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવે છે. આ રીતે ખેતરોમાં પેદા થતી શેરડી અને મકાઈ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા દ્વારા વાહનોના ઇંધણનો ભાગ બને છે.

ઇથેનોલ તૈયાર થયા પછી તેને સીધું પેટ્રોલ પંપ પર લઈ જઈને મિશ્ર કરવામાં આવતું નથી. સૌ પ્રથમ તેની ગુણવત્તા અને શુદ્ધતાની કડક તપાસ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેલ કંપનીઓ પોતાની રિફાઇનરીઓ અથવા ડેપોમાં નક્કી કરેલા પ્રમાણ મુજબ ઇથેનોલ અને પેટ્રોલનું મિશ્રણ કરે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા ઓટોમેટિક અને કંટ્રોલ્ડ મશીનો દ્વારા કરવામાં આવે છે. બંને ઇંધણની ચોક્કસ માત્રા માપવા માટે કેલિબ્રેટેડ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેથી તૈયાર થયેલ પેટ્રોલ ગુણવત્તાના નિર્ધારિત ધોરણો પર ખરું ઉતરે. આ મિશ્રિત ઇંધણને ત્યારબાદ ટેન્કરો દ્વારા પેટ્રોલ પંપ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. આ કોઈ હાથથી કરવામાં આવતું મિશ્રણ નથી, પરંતુ એક નિયંત્રિત ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા છે.

આ પ્રક્રિયાને સમજવા માટે E10 અને E20 ના ઉદાહરણો લઈ શકાય. E10 નો અર્થ છે કે એક લીટર ઇંધણમાં આશરે ૧૦૦ મિલીલીટર ઇથેનોલ અને ૯૦૦ મિલીલીટર પેટ્રોલ છે. તેવી જ રીતે, E20 માં ૨૦ ટકા ઇથેનોલ અને ૮૦ ટકા પેટ્રોલ હોય છે. અહીં 'E' નો અર્થ ઇથેનોલ છે અને તેની સાથે લખેલી સંખ્યા ઇંધણમાં ઇથેનોલની ટકાવારી દર્શાવે છે.

આજ તક (Aaj Tak) ના અહેવાલ મુજબ, ભારતે ૨૦૨૫-૨૬ ના ઇથેનોલ સપ્લાય વર્ષ સુધીમાં પેટ્રોલમાં ૨૦ ટકા મિશ્રણનો લક્ષ્યાંક પ્રાપ્ત કર્યો છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયના આંકડા દર્શાવે છે કે ૨૦૨૪-૨૫ માં સરેરાશ બ્લેન્ડિંગ ૧૯.૨૪ ટકા સુધી પહોંચી ગયું હતું.