મલશાહી મસ્જિદના પુનઃસ્થાપન કાર્યથી મુઘલકાલીન વારસો ભૂંસાઈ જવાની નિષ્ણાતોની ચેતવણી

કાશ્મીરના ગંદરબલ જિલ્લામાં આવેલી ૧૭મી સદીની ઐતિહાસિક મલશાહી મસ્જિદના સંરક્ષણ અને પુનઃસ્થાપન કાર્ય અંગે નિષ્ણાતોએ ગંભીર ચેતવણી આપી છે. સંરક્ષણવાદીઓનું માનવું છે કે જો આ માળખા સાથે છેડછાડ કરવામાં આવશે, તો કાશ્મીરમાં મુઘલકાલીન સમયનું એક મહત્વનું સ્તર હંમેશા માટે ભૂંસાઈ શકે છે.

ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, જમ્મુ અને કાશ્મીરના મુખ્યમંત્રી ઓમર અબ્દુલ્લાએ આ વર્ષે મે મહિનામાં મલશાહી બાગની મલશાહી મસ્જિદ અને મસ્જિદ હમામ તેમજ આનુષંગિક કાર્યોના વિકાસ અને પુનઃસ્થાપન માટે ₹૫.૦૧ કરોડના અંદાજિત ખર્ચે શિલાન્યાસ કર્યો હતો. આ કાર્ય શરૂ થયા બાદ સાઇટ પર ઘણા ફેરફારો જોવા મળ્યા છે, જેમાં પથ્થરના પેવમેન્ટ બિછાવવાનું કામ સામેલ છે. નિષ્ણાતોએ વર્તમાન સંરક્ષણ યોજના પર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

લેન્ડસ્કેપ આર્કિટેક્ટ અને ઐતિહાસિક સંરક્ષણ નિષ્ણાત જાન હેનરાએટ્સના જણાવ્યા અનુસાર, આ મસ્જિદનું મહત્વ અખુંદ મુલ્લા શાહ અને સુફી સંપ્રદાય સાથેના તેના જોડાણને કારણે છે. આ ઉપરાંત, જહાનઆરા અને દારા શિકોહનો મુલ્લા શાહ સાથેનો સંબંધ અને મુલ્લા શાહ માટે તેમના દ્વારા કરવામાં આવેલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના સમર્થનનું પણ અહીં મહત્વ છે. શ્રીનગરના નાગર નાગરમાં આવેલી પથર મસ્જિદ અને મુલ્લા શાહ મસ્જિદની સરખામણીમાં આ મસ્જિદ કદમાં નાની હોવા છતાં તેની સામગ્રી અને ટેરેસ ગાર્ડનમાં તેની સ્થિતિ તેને વિશિષ્ટ બનાવે છે.

મુઘલ રાજકુમાર દારા શિકોહ દ્વારા ૧૭મી સદીમાં ગંદરબલના મલશાહી બાગમાં ઉચ્ચ ટેરેસ ગાર્ડનમાં નિર્મિત આ મસ્જિદ એવી જૂજ ઇમારતોમાંની એક છે જેમાં મોટા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા નથી. જાન હેનરાએટ્સ, જેઓ 'કાશ્મીર'સ મુઘલ લેન્ડસ્કેપ્સ' પુસ્તકના લેખક છે, તેમણે જણાવ્યું કે આ સ્થળ ખંડેર હાલતમાં હોવા છતાં હજુ પણ ઘણી પ્રમાણિક સામગ્રી ધરાવે છે.

તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે ઘણા બગીચાઓ જેનું 'સંરક્ષણ' કરવામાં આવ્યું છે, ત્યાં મૂળ સામગ્રી દૂર કરવામાં આવી છે અથવા નુકસાન થયું છે. મલશાહી મસ્જિદ તેની આર્કિટેક્ચરલ યોજના, સામગ્રી અને અંચાર તળાવના દ્રશ્યોને કારણે મહત્વની છે. વર્ષો દરમિયાન ઘણું નુકસાન થયું હોવા છતાં, પ્લાસ્ટરવર્ક જેવી અંદરની વિગતો હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે, જે કાશ્મીરમાં અયોગ્ય પુનઃવિકાસ પ્રથાઓને કારણે હવે મોટાભાગે અદૃશ્ય થઈ ગઈ છે.

નિષ્ણાતોના મતે, મુલ્લા શાહ બાગનું મહત્વ માત્ર મસ્જિદમાં નથી, પરંતુ સમગ્ર બાગની એકીકૃતતા અને તેની પ્રમાણિકતામાં છે, જેમાં મસ્જિદ માત્ર એક ઘટક છે. બાગમાં અનેક સિંચાઈ નહર જેવી હાઇડ્રોલોજિકલ વિશેષતાઓ પણ મુખ્ય મહત્વ ધરાવે છે.

છેલ્લા ૪૦૦ વર્ષોથી આ સ્થળ મોટાભાગે ઉપેક્ષિત રહ્યું હતું, જેના કારણે તે પ્રખ્યાત પ્રવાસી સ્થળો બની ગયેલા મુઘલ બગીચાઓ કરતા વધુ પ્રમાણિકતા અને અખંડિતતા સાથે બચી ગયું છે. જાન હેનરાએટ્સે ચેતવણી આપી છે કે ભંડોળ આધારિત અને ઉતાવળિયા હસ્તક્ષેપો તે બધું નષ્ટ કરી શકે છે જે સ્થાનિકોએ ૪૦૦ વર્ષોમાં જાળવી રાખ્યું છે. પથ્થરના પેવમેન્ટ અને ફેસલિફ્ટિંગના કામોએ પહેલેથી જ સંરક્ષણ યોજના પર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ મોટા ઓન-સાઇટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરતા પહેલા એક સંપૂર્ણ સંરક્ષણ યોજના તૈયાર કરવી અનિવાર્ય છે.

જાન હેનરાએટ્સ બોસ્ટન યુનિવર્સિટી, મેસેચ્યુસેટ્સ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રિઝર્વેશન સ્ટડીઝ પ્રોગ્રામના પ્રોફેસર ઓફ પ્રેક્ટિસ હતા.