પર્યટન દબાણ ઘટાડવા જમ્મુ અને કાશ્મીર સરકાર લાવશે નવી માઉન્ટેન પોલિસી

જમ્મુ અને કાશ્મીરના નાજુક પર્વતીય પર્યાવરણ પર વધતા પર્યટન દબાણને ઘટાડવા માટે રાજ્ય સરકાર એક નવી ટકાઉ પર્વત વિકાસ નીતિ (Sustainable Mountain Development Policy) લાવવાની યોજના બનાવી રહી છે. બિઝનેસલાઇનના અહેવાલ મુજબ, આ પ્રસ્તાવિત નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વધુથી વધુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવાને બદલે, પ્રવાસન સ્થળોની સહનશક્તિ મુજબ પર્યટનનું સંચાલન કરવાનો છે.

ડ્રાફ્ટ જમ્મુ અને કાશ્મીર સસ્ટેનેબલ માઉન્ટેન ડેવલપમેન્ટ પોલિસી ૨૦૨૬ હેઠળ, સૌથી વધુ દબાણ ધરાવતા ૧૫ પ્રવાસન સ્થળોએ દૈનિક મુલાકાતીઓની સંખ્યા પર મર્યાદા લાદવાનો પ્રસ્તાવ છે. આ ઉપરાંત, પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં બાંધકામ પર નિયંત્રણો લાવવા અને સંરક્ષણના કામો માટે ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે 'ગ્રીન સેસ' (Green Cess) ઉઘરાવવાની યોજના છે. આ નીતિમાં ખાનગી વાહનોના પ્રવેશ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે.

ગુલમર્ગ, પહલગામ, સોનામર્ગ અને દૂધપથરી જેવા લોકપ્રિય સ્થળોએ રસ્તાઓ, સ્વચ્છતા સુવિધાઓ, પાણીના સ્ત્રોતો અને કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ પર વધતા દબાણને કારણે આ પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. પ્રવાસીઓની વધતી સંખ્યાએ પર્યટન માળખાગત સુવિધાઓના વિસ્તરણ અને પર્વતીય વસાહતોની મુલાકાતીઓને સમાવવાની ક્ષમતા વચ્ચેના અંતરને સ્પષ્ટ કર્યું છે. ખાસ કરીને પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં કચરાનો નિકાલ, શુદ્ધ કર્યા વગરનું ગંદા પાણીનું નિકાલ અને અનિયંત્રિત વ્યાવસાયિક બાંધકામ મુખ્ય પડકારો તરીકે ઉભરી આવ્યા છે.

આ નવી નીતિ હેઠળ, વૈજ્ઞાનિક રીતે 'કેરિંગ-કેપેસિટી' (સહનશક્તિ) નું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે, જેના આધારે નક્કી થશે કે કોઈ ચોક્કસ સ્થળ કેટલા પ્રવાસીઓને સમાવી શકે છે. જ્યાં સુધી આ અભ્યાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી વચગાળાની મર્યાદાઓ લાગુ કરી શકાય છે. પ્રવાસીઓની અવરજવરને નિયંત્રિત કરવા માટે ઓનલાઇન રજીસ્ટ્રેશન અને ટાઇમ-સ્લોટ બુકિંગ સિસ્ટમ શરૂ કરવામાં આવશે.

ખાનગી વાહનો પરના પ્રતિબંધથી ટ્રાફિકની સમસ્યા અને પ્રદૂષણમાં ઘટાડો થશે. પ્રવાસીઓના વાહનોને નિર્ધારિત 'ગ્રીન ગેટવે' પર રોકવામાં આવશે, અને ત્યાંથી આગળની મુસાફરી માટે પ્રવાસીઓએ ઇલેક્ટ્રિક અથવા CNG વાહનો, ઘોડા, સાયકલનો ઉપયોગ કરવો પડશે અથવા ચાલવું પડશે.

પર્યાવરણવાદીઓએ આ પ્રસ્તાવિત નીતિનું સ્વાગત કર્યું છે, પરંતુ તેની સફળતા તેના અમલીકરણ પર નિર્ભર રહેશે તેમ જણાવ્યું છે. જાણીતા પર્યાવરણવાદી મુતહર્રા એ. ડબલ્યુ. દેવાએ જણાવ્યું હતું કે, "પ્રસ્તાવિત જમ્મુ અને કાશ્મીર સસ્ટેનેબલ માઉન્ટેન ડેવલપમેન્ટ પોલિસી ૨૦૨૬ એ એક આવકારદાયક પહેલ છે, પરંતુ તેની સાચી કસોટી માત્ર બીજી એક પોલિસી ફ્રેમવર્ક બનાવવાને બદલે તેના અમલીકરણમાં રહેશે."

દેવાએ વધુમાં ઉમેર્યું કે જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં પર્યાવરણ સુરક્ષા, પર્યટન, વન, કચરા વ્યવસ્થાપન, બિલ્ડિંગ નિયમો અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સંબંધિત અનેક કાયદાઓ અને નીતિઓ પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં છે. ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોન (Eco-Sensitive Zone) ની નોટિફિકેશન્સમાં પણ કેરિંગ-કેપેસિટી અભ્યાસ અને નિયંત્રિત પર્યટનની જોગવાઈ છે. તેમના મતે, મુખ્ય સમસ્યા વિખરાયેલી સંસ્થાકીય જવાબદારી, નબળું અમલીકરણ અને હાલની જોગવાઈઓના અપૂરતા અમલની રહી છે.