હવામાન પરિવર્તનને કારણે ભારતની ખાદ્ય સુરક્ષા જોખમમાં અને ૬ રાજ્યોમાં દુકાળ

ભારતની કૃષિ વ્યવસ્થા હાલમાં હવામાન પરિવર્તનની ગંભીર અસર હેઠળ છે. વધતી જતી ગરમી, અનિયમિત વરસાદ, દુકાળ અને પૂર જેવી ઘટનાઓ પાક ઉત્પાદનને ભારે નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. 'ક્લાયમેટ ટ્રેન્ડ્સ'ના એક નવા અહેવાલ મુજબ, દેશને દર વર્ષે આશરે ૧૩ અબજ અમેરિકી ડોલરનું ખાદ્ય નુકસાન સહન કરવું પડી રહ્યું છે. આ નુકસાન માટે મુખ્યત્વે નબળી સંગ્રહ શક્તિ, પરિવહન અને કોલ્ડ ચેઇન વ્યવસ્થા જવાબદાર છે.

દેશના ૬ રાજ્યોમાં દુકાળની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ સ્થિતિને કારણે ખેડૂતોની આવક, ખોરાકની ઉપલબ્ધતા અને બજારના ભાવ પર સીધી અસર પડી રહી છે. હવામાન પરિવર્તનની અસર હવે માત્ર ખેતરો પૂરતી સીમિત નથી રહી, પરંતુ તે સમગ્ર ખાદ્ય પુરવઠા શૃંખલાને પ્રભાવિત કરી રહી છે, જેના કારણે સામાન્ય ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર બોજ વધી રહ્યો છે.

'ફ્રોમ રિસ્ક ટુ રેઝિલિયન્સ: ક્લાયમેટ ચેન્જ, ઇકોલોજી એન્ડ ધ ફ્યુચર ઓફ ઇન્ડિયન એગ્રિકલ્ચર' નામની રિપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે અતિશય ગરમી અને હવામાનની આકરાશને કારણે પાક લણણી પછી થતું નુકસાન વધ્યું છે. દિલ્હીની આઝાદપુર મંડી આ સંકટનું જીવંત ઉદાહરણ છે. વર્ષ ૨૦૨૪ ભારત માટે અત્યાર સુધીનું સૌથી ગરમ વર્ષ રહ્યું છે. આ સમયગાળા દરમિયાન એક ફળ વિક્રેતાને એક જ દિવસમાં ૧ લાખ રૂપિયાથી વધુનું નુકસાન થયું હતું, કારણ કે અતિશય ગરમીને લીધે કેરીઓ ઝડપથી બગડી ગઈ હતી. સામાન્ય રીતે બે દિવસ સુધી ટકી રહેતા ફળો એક જ દિવસમાં નાશ પામ્યા હતા.

ક્લાયમેટ ટ્રેન્ડ્સના રિસર્ચ લીડ ડો. પલક બલ્યાન જણાવે છે કે એક તૃતીયાંશ ફળો અને શાકભાજી ગ્રાહકો સુધી પહોંચતા પહેલા જ બગડી જાય છે. ગરમીની અસર દૂધ ઉત્પાદન પર પણ પડી રહી છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા બગડી રહી છે. સેન્ટર ફોર સસ્ટેનેબલ એગ્રિકલ્ચરના ડો. જી.વી. રામનજનયુલુના જણાવ્યા અનુસાર, એક જ રાજ્યના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં દુકાળની તીવ્રતા અલગ હોઈ શકે છે અને અનુભવ દર્શાવે છે કે આ સંકટ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહી શકે છે.

અહેવાલ મુજબ, અતિશય ગરમીને કારણે દર વર્ષે આશરે ₹૨,૬૬૧ કરોડનું દૂધ ઉત્પાદન નુકસાન થાય છે, જે લગભગ ૧૮ લાખ ટન દૂધની સમકક્ષ છે. દેશની ૪૦ ટકા પશુધન વસ્તી હવામાનની આકરાશ પ્રત્યે સંવેદનશીલ છે. નબળી કોલ્ડ ચેઇન વ્યવસ્થાને કારણે ૪૦ ટકા ફળ-શાકભાજી અને ૫-૬ ટકા અનાજ બરબાદ થાય છે. માત્ર ૪ ટકા તાજા ઉત્પાદનોને જ કોલ્ડ સ્ટોરેજની સુવિધા મળી શકે છે.

આંકડાકીય માહિતી મુજબ, ૨૦ મિલિયન હેક્ટરથી વધુ કૃષિ ભૂમિ પૂર, દુકાળ અને અન્ય આપત્તિઓથી પ્રભાવિત થઈ છે. છેલ્લા ત્રણ દાયકાઓમાં રાસાયણિક ખાતરોનો વપરાશ બમણો થયો છે, જે ૧૯૯૦માં પ્રતિ હેક્ટર ૭૩.૫ કિલોગ્રામ હતો જે ૨૦૨૩માં વધીને ૧૯૯ કિલોગ્રામ થયો છે. હવાઈ પ્રદૂષણને કારણે પાકને જે નુકસાન થયું છે, જો તે ન થયું હોત તો તેનાથી આશરે ૯.૪ કરોડ લોકોનું પેટ ભરાઈ શક્યું હોત.

ભારતના કુલ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં કૃષિ ક્ષેત્રનો ફાળો ૧૩.૭ ટકા છે. ક્લાયમેટ ટ્રેન્ડ્સના નિયામક આરતી ખોસલાના જણાવ્યા મુજબ, અલ નીનો નબળી જમીન અને ઘટતા ભૂગર્ભ જળસ્તર પર વધારાનું દબાણ લાવી રહ્યો છે, જેની અસર બજાર અને મોંઘવારી સુધી પહોંચી રહી છે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર હવામાનની આગાહી પૂરતી નથી. વધુ સારા સંગ્રહ, કૃષિ વિસ્તરણ સેવાઓ, બજાર સુધી પહોંચ અને ટકાઉ ખેતીમાં રોકાણ જરૂરી છે. જૈવિક ખેતી, પાક વિવિધતા, હવામાન આધારિત વીમો અને પૂર્વ ચેતવણી પ્રણાલીને મજબૂત કરવાની જરૂર છે. પૂર્વ કૃષિ સચિવ ટી. નંદકુમારે નીતિગત જોખમો પર ધ્યાન આપવા અને સ્થાનિક સ્તરે નિર્ણય લેવાની વાત કરી છે. હવામાન વૈજ્ઞાનિકોએ દુકાળ પ્રતિરોધક પાક અને સિંચાઈ સુવિધાઓ પર ભાર મૂક્યો છે. રિપોર્ટનો નિષ્કર્ષ છે કે નુકસાન થયા પછી વળતર આપવાને બદલે, જોખમ ઘટાડવાની નીતિઓમાં રોકાણ કરવું જોઈએ. ભારતની ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે જમીન અને જળ સંરક્ષણ, આધુનિક ટેકનોલોજી અને ખેડૂતોને સમયસર સહાય પૂરી પાડવી અનિવાર્ય છે.