હવામાન પરિવર્તનને કારણે ભારતનો ખાદ્ય પુરવઠો જોખમમાં અને ભાવમાં વધારો

હવામાન પરિવર્તનને કારણે ભારતમાં પાકનું ઉત્પાદન ઘટી રહ્યું છે, ખાદ્ય પુરવઠાની સાંકળ ખોરવાઈ રહી છે અને ખોરાકના ભાવ વધી રહ્યા છે. નવી દિલ્હીમાં બુધવારે લોન્ચ કરવામાં આવેલા 'ક્લાઈમેટ ટ્રેન્ડ્સ' નામના સંશોધન આધારિત પરામર્શ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા વ્હાઇટ પેપર મુજબ, આ આર્થિક નુકસાન માત્ર ખેતરો પૂરતું મર્યાદિત નથી પરંતુ છૂટક વેપારીઓ અને ગ્રાહકો સુધી પણ વિસ્તરી રહ્યું છે.

'ફ્રોમ રિસ્ક ટુ રેઝિલિયન્સ: ક્લાઈમેટ ચેન્જ, ઇકોલોજી એન્ડ ધ ફ્યુચર ઓફ ઇન્ડિયન એગ્રીકલ્ચર' શીર્ષક હેઠળના આ અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ભારતની ખાદ્ય વ્યવસ્થાઓ વધતા તાપમાન, અનિયમિત વરસાદ, આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ અને પર્યાવરણીય અધોગતિના સંયુક્ત પ્રભાવનો સામનો કરી રહી છે. આ દબાણો કૃષિ ઉત્પાદન, ખોરાકની ઉપલબ્ધતા અને પરવડે તેવા ભાવને અસર કરી રહ્યા છે, સાથે જ ગ્રામીણ આજીવિકા માટે પણ જોખમ ઊભું કરી રહ્યા છે.

અહેવાલ મુજબ, ભારતની ખાદ્ય વ્યવસ્થાઓ પર તાપમાનમાં વધારો, સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપ, આપત્તિ સંબંધિત નુકસાન, ભાવમાં અસ્થિરતા, વેપાર પર અસર અને વધતી જતી ખાદ્ય અસુરક્ષાનો સીધો બોજ પડી રહ્યો છે. આ પેપર ભારતીય કૃષિ સામેના આબોહવા અને પર્યાવરણીય જોખમોના પુરાવાઓને એકત્રિત કરે છે અને કૃષિ-પર્યાવરણીય પરિવર્તન તરફના માર્ગોની ભલામણ કરે છે.

અહેવાલમાં ટાંકવામાં આવેલા સંશોધન મુજબ, છેલ્લા પાંચ દાયકા દરમિયાન તાપમાનમાં ૧°C નો વધારો થવાથી દેશભરમાં વિવિધ પાકોના સરેરાશ ઉત્પાદનમાં આશરે ૮% નો ઘટાડો થયો છે. મકાઈ જેવા હવામાન પ્રત્યે સંવેદનશીલ પાકો માટે આ અસર વધુ છે, જ્યાં ઉત્પાદનમાં ૧૬% સુધીનો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. જો વરસાદમાં ૨૦% નો ઘટાડો થાય તો ડાંગરના ઉત્પાદનમાં ૧૨% નો ઘટાડો થઈ શકે છે. અહેવાલમાં એવી પણ આગાહી કરવામાં આવી છે કે ૨૦૫૦ સુધીમાં ક્લાઈમેટ ચેન્જના સંજોગોમાં ભારતનું ઘઉંનું ઉત્પાદન ૨૩% જેટલું ઘટી શકે છે. આ ઉપરાંત, ૨૦૫૦ સુધીમાં માછલી પકડવામાં ૧૦-૧૭% નો ઘટાડો થવાની શક્યતા છે.

હવામાનની અસરો ખેતરોથી આગળ વધીને બજારો અને છૂટક વેપારીઓ સુધી પહોંચી છે. ૨૦૨૪ના ઉનાળામાં, જે ભારતનું અત્યાર સુધીનું સૌથી ગરમ વર્ષ હતું, બજારમાં સામાન્ય રીતે બે દિવસ સુધી ટકી શકે તેવા કેરીઓ એક જ દિવસમાં બગડી ગઈ હતી. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, દિલ્હીના આઝાદપુર મંડીના એક ફળ વિક્રેતાને આના કારણે ₹ ૧ લાખથી વધુનું નુકસાન થયું હતું. અહેવાલમાં નાના છૂટક વેપારીઓને સપ્લાય ચેઇનમાં "સૌથી નબળી કડી" તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે, કારણ કે તેઓ ગરમી સંબંધિત નુકસાન સામે વધુ અસુરક્ષિત છે.

ભારતમાં અપૂરતી સંગ્રહ અને પરિવહન સુવિધાઓને કારણે ૩૦-૪૦% ફળો અને શાકભાજી તેમજ ૫-૬% અનાજનું નુકસાન થાય છે. તાજા ઉત્પાદનોના માત્ર ૪% ભાગ પર જ કોલ્ડ-ચેઈન સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોવાથી, વાર્ષિક ખાદ્ય નુકસાન અંદાજે $૧૩ બિલિયન હોવાનું મનાય છે. ગરમીના તણાવને કારણે વાર્ષિક આશરે ૧૮ લાખ ટન દૂધનું નુકસાન થાય છે, જે રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનના આશરે ૨% જેટલું છે અને તેનાથી અંદાજે ₹ ૨,૬૬૧ કરોડનું આર્થિક નુકસાન થાય છે.

આબોહવા આંચકા ખાદ્ય ફુગાવામાં પણ ફાળો આપી રહ્યા છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના એક અભ્યાસનો ઉલ્લેખ કરતા અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે એપ્રિલ ૨૦૧૪ થી માર્ચ ૨૦૨૪ દરમિયાન તાપમાનના વિચલનમાં એક યુનિટનો વધારો થવાથી શાકભાજીના ફુગાવામાં આશરે ૧.૩ ટકા પોઈન્ટનો વધારો થયો હતો. ૨૦૨૪માં, આત્યંતિક હીટવેવથી ડુંગળીના ઉત્પાદનને અસર થઈ હતી, જેનાથી તેના ભાવમાં ૮૦% નો વધારો થયો હતો. ૨૦૨૨માં ઘઉંના ઉત્પાદન પર પણ ગરમીના તણાવની અસર જોવા મળી હતી, જ્યારે ઉત્પાદન ૨૦૨૦-૨૧ ના ૧૦૯.૫૯ મિલિયન ટનથી ઘટીને ૨૦૨૧-૨૨ માં ૧૦૬.૮૩ મિલિયન ટન થયું હતું. આ ઘટને કારણે સરકારે સ્થાનિક પુરવઠાના રક્ષણ માટે ઘઉંની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂકવો પડ્યો હતો. અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આત્યંતિક હવામાનની સ્થિતિ ઉત્પાદન અને સપ્લાય ચેઇનને ખોરવી નાખતી હોવાથી ભારતમાં ખાદ્ય ફુગાવો 'એન્ડેમિક' બની રહ્યો છે.

અહેવાલ મુજબ, આર્થિક ખર્ચ નોંધપાત્ર બની શકે છે. અહેવાલમાં ટાંકવામાં આવેલા અંદાજો મુજબ, ૨૦૫૦ સુધીમાં માત્ર ડાંગર, ઘઉં અને મકાઈમાં આબોહવા સંબંધિત નુકસાન ભારતની જીડીપી (GDP) ના ૦.૨૮% થી ૧.૦૨% ની વચ્ચે હોઈ શકે છે. પેપર એ પણ ચેતવણી આપે છે કે હાલની કૃષિ પદ્ધતિઓ ખાદ્ય ઉત્પાદનના પર્યાવરણીય પાયાને નબળો પાડી રહી છે.