UPI કૌભાંડમાં ગુમાવેલા પૈસા પાછા મેળવવા RBIએ આપી ખાસ માર્ગદર્શિકા

યુપીઆઈ (UPI) દ્વારા થતા કૌભાંડોમાં બેંક ખાતામાંથી મિનિટોમાં પૈસા સાફ થઈ શકે છે. બેંક અધિકારી હોવાનો દાવો કરનારા ઠગ, નકલી કસ્ટમર-કેર નંબર, છેતરામણી પેમેન્ટ રિક્વેસ્ટ અથવા સ્ક્રીન-શેરિંગ એપ્લિકેશન દ્વારા લોકોને છેતરીને પૈસા પડાવી લેવામાં આવે છે. જોકે, ધ ઈકોનોમિક ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, યુપીઆઈ કૌભાંડનો ભોગ બન્યાનો અર્થ એ નથી કે ગ્રાહકે તમામ નુકસાન સહન કરવું પડશે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) પાસે એક માળખું છે જે અનધિકૃત ઈલેક્ટ્રોનિક બેંકિંગ વ્યવહારો સામે ગ્રાહકોનું રક્ષણ કરે છે.

RBIના આ ફ્રેમવર્ક હેઠળ અમુક કિસ્સાઓમાં ગ્રાહકોની જવાબદારી શૂન્ય (Zero Liability) હોઈ શકે છે. આ રક્ષણ મુખ્યત્વે ત્રણ બાબતો પર આધાર રાખે છે: છેતરપિંડી કેવી રીતે થઈ, શું ગ્રાહકે પોતાની ગુપ્ત વિગતો શેર કરી હતી અથવા વ્યવહારને મંજૂરી આપી હતી, અને બેંકને આ અંગે કેટલી ઝડપથી જાણ કરવામાં આવી હતી.

જો અનધિકૃત વ્યવહાર બેંકની બેદરકારી, છેતરપિંડી અથવા ક્ષતિને કારણે થયો હોય, તો ગ્રાહક ક્યારે જાણ કરે છે તે ધ્યાનમાં લીધા વિના તેની જવાબદારી શૂન્ય રહે છે. તેવી જ રીતે, જો સુરક્ષામાં ભંગ કોઈ ત્રીજા પક્ષ (Third Party) દ્વારા કરવામાં આવ્યો હોય અને તેમાં બેંક કે ગ્રાહક બંનેની કોઈ ભૂલ ન હોય, તો ગ્રાહકે બેંક તરફથી જાણ મળ્યાના ૩ કામકાજના દિવસોમાં રિપોર્ટ કરવો જરૂરી છે. જો આ સમયમર્યાદામાં જાણ કરવામાં આવે, તો ગ્રાહકની જવાબદારી શૂન્ય થઈ શકે છે.

Plutos ONEના ફાઉન્ડર અને CEO રોહિત મહાજન સમજાવે છે કે, ગ્રાહકની જવાબદારી નક્કી કરવાની જવાબદારી બેંકની છે. RBIના નિયમો મુજબ, પાત્ર કિસ્સાઓમાં બેંકે ૧૦ કામકાજના દિવસોમાં કામચલાઉ ક્રેડિટ (Provisional Credit) આપવી જોઈએ અને ફરિયાદનો નિકાલ ૯૦ દિવસની અંદર કરવો જોઈએ.

જોકે, અહીં એક મહત્વની શરત છે. જો કોઈ ઠગ બેંક પ્રતિનિધિ હોવાનો ડોળ કરીને ખાતાની ચકાસણી કરવાનું કહે અને ગ્રાહક પોતે યુપીઆઈ પિન (UPI PIN) દાખલ કરે અથવા પેમેન્ટ રિક્વેસ્ટને મંજૂરી આપે, તો બેંક તેને 'ગ્રાહક દ્વારા અધિકૃત' વ્યવહાર ગણી શકે છે. Cybleના EVP મંદર પાટીલના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે ગ્રાહક જાણી જોઈને યુપીઆઈ પિન દાખલ કરે છે, OTP શેર કરે છે અથવા છેતરામણી કલેક્શન રિક્વેસ્ટને મંજૂરી આપે છે, ત્યારે બેંક તેને ગ્રાહકની બેદરકારી તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકે છે.

RBIના માળખા મુજબ, જો નુકસાન ગ્રાહકની બેદરકારી (જેમ કે પેમેન્ટ ક્રેડેન્શિયલ્સ શેર કરવા) ને કારણે થયું હોય, તો બેંકને જાણ ન થાય ત્યાં સુધીનું નુકસાન ગ્રાહકે પોતે સહન કરવું પડે છે. પરંતુ, એકવાર રિપોર્ટ કર્યા પછી જે વધારાનું નુકસાન થાય છે, તેની જવાબદારી બેંકની બને છે. મંદર પાટીલ વધુમાં જણાવે છે કે, આનો અર્થ એ નથી કે બેંક દરેક ક્લેમ નકારી શકે. જો વ્યવહાર સિસ્ટમની નિષ્ફળતા, સુરક્ષામાં ખામી અથવા બેંકની અન્ય કોઈ ક્ષતિને કારણે થયો હોય, તો જવાબદારી બદલાઈ શકે છે. તેથી, દરેક ફરિયાદના સંજોગો અને પુરાવાઓની તપાસ કરવી જરૂરી છે.

ગ્રાહકોએ એક મૂળભૂત સુરક્ષા નિયમ યાદ રાખવો જોઈએ કે પૈસા મેળવવા માટે યુપીઆઈ પિન દાખલ કરવાની જરૂર હોતી નથી. પિનનો ઉપયોગ માત્ર તમારા ખાતામાંથી પૈસા કાપવા (Debit) માટે કરવામાં આવે છે. રિફંડ મેળવવા, પેમેન્ટ પ્રાપ્ત કરવા અથવા પૈસા જમા થયા છે કે નહીં તેની ચકાસણી કરવા માટે ક્યારેય પિન દાખલ ન કરવું જોઈએ.

RBIના ગ્રાહક જવાબદારીના ધોરણો હેઠળ ૩ કામકાજના દિવસોમાં રિપોર્ટિંગ કરવું અત્યંત મહત્વનું છે. ત્રીજા પક્ષના ભંગને કારણે થયેલા અનધિકૃત વ્યવહારો માટે ત્વરિત રિપોર્ટ કરવાથી સામાન્ય રીતે તમારી જવાબદારી શૂન્ય થઈ જાય છે.