એમ.એફ. હુસૈન પરના અશ્લીલતાના આરોપો એ ધાર્મિક લાગણીના નામે સંગઠિત હેરાનગારી છે: ન્યાયાધીશ

સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ સંજય કિશન કૌલે વિશ્વવિખ્યાત ભારતીય ચિત્રકાર મકબૂલ ફિદા હુસૈન (એમ.એફ. હુસૈન) સામેના કાયદાકીય કેસના સંદર્ભમાં મહત્વની ટિપ્પણી કરી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, હુસૈન સામે જે રીતે કેસો કરવામાં આવ્યા હતા તે વાસ્તવમાં ધાર્મિક લાગણીઓના બહાને કરવામાં આવેલી 'સંગઠિત હેરાનગારી' હતી. ન્યાયાધીશ કૌલે સ્પષ્ટ કર્યું કે લોકશાહીમાં કલાત્મક અભિવ્યક્તિને દબાવવી યોગ્ય નથી.

સ્ક્રૉલ (Scroll) ના અહેવાલ મુજબ, ન્યાયાધીશ કૌલે જણાવ્યું કે વર્ષ ૨૦૦૮માં જ્યારે આ કેસ તેમની પાસે આવ્યો ત્યારે તે અત્યંત વિવાદાસ્પદ અને રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ હતો. આ કેસમાં અગાઉ ૧૬ વખત મુલતવી રાખવામાં આવ્યું હતું અને તેમના પુરોગામી ન્યાયાધીશ પણ આ કેસને હાથ ધરવામાં ખચકાતા હતા. જોકે, ન્યાયાધીશ કૌલે આ પડકારને સ્વીકાર્યો હતો કારણ કે તેઓ માનતા હતા કે માત્ર રાજકીય વિવાદના કારણે કોઈ કેસથી પાછળ હટવું યોગ્ય નથી. તેમણે ઉમેર્યું કે ન્યાયિક કાર્યમાં ૯૦ ટકા કામ રૂટિન હોય છે, પરંતુ અપરંપરાગત કેસો જ કામને પડકારજનક અને રસપ્રદ બનાવે છે.

આ કેસ મુખ્યત્વે એક એવી પેઇન્ટિંગ વિશે હતો જેમાં એક સ્ત્રીનું અત્યંત શૈલીબદ્ધ નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આધ્યાત્મિક રીતે ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી. આ ચિત્રમાં સ્ત્રી અર્ધનગ્ન અને પીડામાં દર્શાવવામાં આવી હતી. ન્યાયાધીશ કૌલે એક મહત્વના તથ્ય તરફ ધ્યાન દોર્યું કે, જોકે આ વિવાદ વિશ્વભરમાં "ભારત માતા" પેઇન્ટિંગ તરીકે જાણીતો થયો હતો, પરંતુ હુસૈને ક્યારેય આ શીર્ષકનો દાવો કર્યો ન હતો. આ શીર્ષક એક ઉત્સાહી કલેક્ટર દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું. તેમ છતાં, એવી છાપ ઊભી કરવામાં આવી હતી કે હુસૈને જાણી જોઈને ઉશ્કેરણીજનક શીર્ષક પસંદ કર્યું હતું, જે સત્ય નહોતું.

ન્યાયાધીશ કૌલે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે કોર્ટ સામે કયા ચોક્કસ પુરાવા અને ફરિયાદ હતી તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જરૂરી છે. તેમણે નોંધ્યું કે ટીકાકારો હુસૈનની અન્ય કૃતિઓ, જેમ કે હનુમાનની પૂંછડી પર બેઠેલા લગભગ નગ્ન સીતાનું ચિત્ર, ઉદાહરણ તરીકે આપતા હતા અને પૂછતા હતા કે આવી વસ્તુઓને કેવી રીતે મંજૂરી આપી શકાય. આ બાબતે ન્યાયાધીશ કૌલે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે, "હું તે પેઇન્ટિંગ પર સુનાવણી કરી રહ્યો નથી, અને હું ચિત્રકારે તેના જીવનમાં બનાવેલી દરેક કૃતિ પર અભિપ્રાય આપવા માટે અહીં નથી." તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કોર્ટ તેની સામે રહેલા કેસનો નિર્ણય કરે છે, ન્યાયાધીશનું કામ કેસના પક્ષકારના સમગ્ર જીવન અને કાર્યના ચરિત્રનું પ્રમાણપત્ર આપવાનું નથી.

લોકશાહીમાં કલાત્મક સ્વતંત્રતાના અર્થ પર ચર્ચા કરતા ન્યાયાધીશ કૌલે કહ્યું કે ભારત વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી હોવાનો દાવો કરે છે, પરંતુ કૃત્રિમ વિવાદોના પ્રથમ સંકેત પર જ કલાત્મક અભિવ્યક્તિનો ગળું ઘોંટવા તૈયાર થઈ જાય છે. તેમણે જણાવ્યું કે હુસૈને આ કૃતિઓ દાયકાઓ પહેલા બનાવી હતી અને તે ગેલેરીઓમાં પ્રદર્શિત થઈ ચૂકી હતી, પરંતુ અચાનક કોઈ વ્યક્તિ અપમાનિત થયાનો દાવો કરીને દેશભરમાં કેસોની ઝુંબેશ ચલાવે છે. ન્યાયાધીશના મતે આ કોઈ કાયદેસરનો આક્રોશ નથી, પરંતુ ધાર્મિક લાગણીઓના મુખવટા હેઠળ કરવામાં આવેલી સંગઠિત હેરાનગારી છે.

સ્વતંત્ર અભિવ્યક્તિ વિશે વાત કરતા તેમણે કહ્યું કે, "મફત ભાષણ (Free speech) હંમેશા આરામદાયક હોતું નથી. તે ઘણીવાર અસુવિધાજનક, ક્યારેક દુઃખદ અને ક્યારેક આઘાતજનક હોય છે." જોકે, તેમણે ચેતવણી આપી કે જો આ સ્વતંત્રતા ન હોય, તો જાહેર વ્યક્તિઓ કોર્ટનો ઉપયોગ તેમના ટીકાકારોને ચૂપ કરવા માટેના સાધન તરીકે કરશે. તેમણે ઉમેર્યું કે, ખૂબ ઓછી સ્વતંત્રતા આપવા કરતાં વધુ સ્વતંત્રતા આપવી વધુ સારી છે. બંધારણ કોઈને પોતાના વિશેના દુઃખદ સત્યો અથવા મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં દુઃખદ જૂઠાણાઓને દબાવવાનો અધિકાર આપતું નથી. ન્યાયાધીશ કૌલે અંતમાં કહ્યું કે આનો એકમાત્ર ઉપાય એ છે કે વ્યક્તિ પોતાની સહનશક્તિ (thicker skin) વધારે.