રેકોર્ડ ઉત્પાદન છતાં ખેડૂતોની આવક કેમ સ્થિર છે તે અંગે નિષ્ણાતોની ચર્ચા

ભારતમાં કૃષિ ઉત્પાદનનો રેકોર્ડ બનવા છતાં ખેડૂતોની આવકમાં તેટલી ઝડપે વધારો કેમ થતો નથી તે અંગે દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે આયોજિત 'કિસાન તક ભારત એગ્રીકલ્ચર કોન્ફરન્સ ૨૦૨૬' માં નિષ્ણાતોએ ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરી હતી. ઇન્ડિયા ટુડે ગ્રુપ દ્વારા આયોજિત આ કોન્ફરન્સના 'ફસલ ગુની, આય દગુની' સત્રમાં કૃષિ ક્ષેત્રના મુખ્ય પડકારો અને ખેડૂતોની આવક વધારવાના માર્ગો વિશે વિગતવાર વિચાર-વિમર્શ કરવામાં આવ્યો હતો.

આ સત્ર દરમિયાન નીતિ આયોગના ઉપાધ્યક્ષ ડો. અશોક લાહિરી, ICRIER ના ઇન્ફોસિસ ચેર પ્રોફેસર ડો. અશોક ગુલાટી, ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇકોનોમિક ગ્રોથ દિલ્હીના પૂર્વ નિદેશક ડો. બીના અગ્રવાલ અને નાબાર્ડના અધ્યક્ષ ડો. શાજી કૃષ્ણન વી એ પોતાના મંતવ્યો રજૂ કર્યા હતા. ચર્ચા દરમિયાન એ વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે દેશની અર્થવ્યવસ્થા ઝડપથી વધી રહી છે, શહેરોનો વિસ્તાર થઈ રહ્યો છે અને લોકોની આવક તેમજ ખર્ચમાં પણ વધારો થઈ રહ્યો છે, પરંતુ ખેતી કરતા ખેડૂતોની આવક આ ગતિ સાથે વધી શકતી નથી.

ભારત આજે અનેક પાકોના ઉત્પાદનમાં વિશ્વમાં પ્રથમ સ્થાને છે અને દૂધ ઉત્પાદનમાં પણ મોખરે છે, તેમ છતાં રેકોર્ડબ્રેક ઉત્પાદન હોવા છતાં ખેડૂતોને ઘણીવાર તેમની પેદાશનો યોગ્ય ભાવ મળતો નથી. ક્યાંક જરૂરિયાત કરતા વધુ ઉત્પાદન થવાને કારણે કિંમતો ઘટી જાય છે, તો ક્યાંક પાકની માંગ અને બજાર વચ્ચે યોગ્ય તાલમેલ જળવાઈ શકતો નથી.

નીતિ આયોગના ઉપાધ્યક્ષ ડો. અશોક લાહિરીએ જણાવ્યું હતું કે ભારતે કૃષિ ઉત્પાદનના ક્ષેત્રમાં લાંબી સફર ખેડી છે. તેમણે ૧૯૬૦ના દાયકાની સ્થિતિ યાદ કરતાં કહ્યું હતું કે તે સમયે દેશને અનાજની અછતનો સામનો કરવો પડતો હતો અને ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં ચોખા ખાતા પરિવારોને રોટલી ખાવાની સલાહ આપવામાં આવતી હતી. જોકે, આજે સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે અને દેશમાં ચોખા તથા ઘઉંનું પૂરતું ઉત્પાદન થાય છે, પરંતુ મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે આટલી મોટી સિદ્ધિ છતાં ખેડૂતોની આવક કેમ વધતી નથી.

ડો. અશોક લાહિરીએ આનું એક મોટું કારણ કૃષિ ક્ષેત્રમાં કાર્યરત વસ્તી અને જીડીપી (GDP) માં કૃષિના યોગદાન વચ્ચેનો તફાવત ગણાવ્યો હતો. તેમણે માહિતી આપી હતી કે દેશની આશરે ૪૬ ટકા વસ્તી કૃષિ ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે, જ્યારે દેશના જીડીપીમાં કૃષિનું યોગદાન આશરે ૧૬ થી ૧૭ ટકા છે. આનો અર્થ એ છે કે મોટી વસ્તી પ્રમાણમાં ઓછું આર્થિક યોગદાન આપતા ક્ષેત્રમાં રોકાયેલી છે, જેના કારણે કૃષિ ક્ષેત્રમાં વ્યક્તિગત ઉત્પાદકતા અને આવક ઓછી રહે છે.

આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે તેમણે બે સ્તરે કામ કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવી હતી. પ્રથમ, ખેતીની ઉત્પાદકતા અને તેમાંથી થતી આવક વધારવી જોઈએ અને બીજું, કૃષિ પર નિર્ભર કેટલાક લોકો માટે ઉદ્યોગ અને સેવા ક્ષેત્રમાં રોજગારીની તકો ઊભી કરવી જોઈએ. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં વિકાસ સાથે આવો બદલાવ જોવા મળ્યો છે.

ICRIER ના પ્રોફેસર ડો. અશોક ગુલાટીએ ખેડૂતોની આવક સાથે જોડાયેલી એક મોટી સમસ્યા તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે જ્યારે કોઈ પાકનું ઉત્પાદન ખૂબ વધારે થાય છે, ત્યારે બજારમાં તેની કિંમત ઘટવા લાગે છે. આ સ્થિતિમાં ખેડૂત મુશ્કેલીમાં મુકાય છે કારણ કે જો ઉત્પાદન વધારે તો ભાવ ઘટવાનો ડર રહે છે અને જો ઉત્પાદન ઘટાડે તો આવક ઘટવાનો ખતરો રહે છે.

ડો. અશોક ગુલાટીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ભારત આજે વિશ્વના સૌથી મોટા ચોખા ઉત્પાદકો અને નિકાસકારોમાં સામેલ છે. વિશ્વના કુલ ચોખા નિકાસમાં ભારતનો હિસ્સો આશરે ૪૦ ટકા છે. તેમ છતાં, દેશમાં અનાજનો મોટો જથ્થો સંગ્રહિત છે અને આશરે ૮૧ કરોડ લોકોને મફત અનાજ આપવામાં આવી રહ્યું છે. જરૂરિયાત કરતા વધુ ઉત્પાદન અને મર્યાદિત માંગને કારણે ચોખાના ભાવ પર દબાણ આવે છે.

આ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માટે ડો. અશોક ગુલાટીએ સૂચન કર્યું હતું કે ચોખાની ખેતીના અમુક વિસ્તારને કઠોળ અને તેલીબિયાં જેવા પાકો તરફ વાળવાની જરૂર છે. ભારત જ્યાં ચોખાનો મોટો નિકાસકાર છે, ત્યાં કઠોળ અને ખાદ્ય તેલનો મોટો આયાતકાર પણ છે. ભારત દર વર્ષે આશરે ૫૦ થી ૬૦ લાખ ટન કઠોળની આયાત કરે છે, તેથી દેશમાં આ પાકોના સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવા પર વધુ ભાર મૂકવો જોઈએ.

ભારત એ કૃષિ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે વિશ્વના અગ્રણી દેશોમાંનો એક રહ્યો છે અને વર્ષોથી અનાજની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે વિવિધ નીતિઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.