ભારતના પરિવાર સંચાલિત વ્યવસાયોમાં વધતા પારિવારિક વિવાદો અને તેની અસરો

બ્લૂમબર્ગના અહેવાલ મુજબ, ભારતના કોર્પોરેટ જગતમાં પરિવાર સંચાલિત વ્યવસાયોમાં આંતરિક વિવાદો અને ઝઘડાઓનું પ્રમાણ ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યું છે. જ્યારે પણ કોઈ જૂથના વડા એટલે કે પેટ્રિઆર્ક નિવૃત્ત થાય અથવા તેમનું અવસાન થાય, ત્યારે વારસદારો વચ્ચે સત્તા, સંપત્તિ અને નિયંત્રણ મેળવવા માટેની ખેંચતાણ શરૂ થાય છે, જે ઘણીવાર કડવાશભર્યા સંઘર્ષમાં પરિણમે છે. આ પ્રકારના વિવાદો માત્ર એક પરિવાર પૂરતા સીમિત રહેવાને બદલે મોટા બિઝનેસ સામ્રાજ્યોને નાના ટુકડાઓમાં વહેંચી રહ્યા છે.

આ વિવાદોના અનેક કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે. ચેન્નાઈમાં ટીવીએસ ગ્રુપના વડાએ તેમની પત્ની અને પુત્રી વિરુદ્ધ કોર્ટમાં કેવિએટ દાખલ કરી છે, તો સામે પક્ષે પણ તેમના વિરુદ્ધ કાયદાકીય કાર્યવાહી શરૂ કરી છે. નવી દિલ્હીમાં ગોડફ્રે ફિલિપ્સ સામ્રાજ્યના વારસદારે તેમની માતા પર તેમના પર હુમલો કરાવવાનો ગંભીર આરોપ લગાવ્યો છે. તેવી જ રીતે, પુણેના જાણીતા ઉદ્યોગપતિ કલ્યાણી પરિવારનો વારસા અંગેનો વિવાદ બે દાયકાથી ચાલી રહ્યો છે, જે હવે મધ્યસ્થી સુધી પહોંચ્યો છે. આવા અનેક કિસ્સાઓ ભારતીય ઉદ્યોગ જગતની વર્તમાન સ્થિતિ દર્શાવે છે.

આ પારિવારિક ઝઘડાઓની દેશના અર્થતંત્ર પર ખૂબ જ નકારાત્મક અસર પડી રહી છે. જ્યારે માલિક પરિવારો આંતરિક વિવાદોમાં વ્યસ્ત રહે છે, ત્યારે વ્યવસાયિક કામગીરી અટકી જાય છે. આના પરિણામે બ્રાન્ડની વિશ્વસનીયતા ઘટે છે, કર્મચારીઓ દિશાહીન બને છે અને શેરધારકોની સંપત્તિનું ભારે નુકસાન થાય છે. વ્યક્તિગત અહમ અને સ્કોર સેટલ કરવામાં વર્ષો નીકળી જાય છે, જેનો આર્થિક ફટકો સમગ્ર રાષ્ટ્રને ભોગવવો પડે છે. લાંબા સમય સુધી ચાલતા આ સંઘર્ષો ભારતની સ્થિર અને નિયંત્રિત વ્યવસાયિક વાતાવરણની છબીને પણ નુકસાન પહોંચાડે છે, જેના કારણે વિદેશી રોકાણકારોનું આકર્ષણ પણ ઘટી શકે છે.

ભારતમાં પરિવાર સંચાલિત વ્યવસાયો એટલે એવા બિઝનેસ ગ્રુપ કે જેમાં માલિકી અને સંચાલન એક જ પરિવારના સભ્યોના હાથમાં હોય છે. સદીઓ જૂના આ વ્યવસાયિક જૂથો ભારતીય અર્થતંત્રના પાયા સમાન ગણાય છે. ભૂતકાળમાં આ જૂથોએ ભારતીય ઉદ્યોગોના વિકાસમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી, પરંતુ હવે બદલાતા સમય સાથે ઉત્તરાધિકારના આયોજન અને પારદર્શિતાના અભાવે તેઓ કૌટુંબિક વિવાદોના વમળમાં ફસાયા છે.

આ પરિસ્થિતિમાં નિષ્ણાતો માને છે કે, જો પરિવાર સંચાલિત વ્યવસાયોએ લાંબા ગાળા સુધી ટકી રહેવું હોય, તો તેમણે માલિકી અને સંચાલન માટે સ્પષ્ટ નિયમો બનાવવા અનિવાર્ય છે. વારસદારો વચ્ચે સત્તાના હસ્તાંતરણ માટેની વ્યવસ્થિત પ્રક્રિયા અને પારિવારિક બંધારણનો અભાવ જ આ પ્રકારના વિવાદોનું મુખ્ય કારણ બની રહ્યો છે. જો આ સમસ્યાઓનું સમયસર નિરાકરણ નહીં આવે, તો આવનારા સમયમાં વધુ જૂના અને પ્રતિષ્ઠિત બિઝનેસ હાઉસ વિખેરાઈ જવાનું જોખમ રહેલું છે.