રાણપુરમાં માથે મેલું ઉપાડવાની પ્રથા સામે ૨૮ વર્ષ પહેલાં શરૂ થયેલી લડત

અમદાવાદ જિલ્લાના ધંધૂકા તાલુકામાં આવેલું રાણપુર ગામ વર્ષ ૧૯૯૬માં એક ગંભીર સામાજિક વિવાદનું કેન્દ્ર બન્યું હતું. આ ગામમાં દલિત સફાઈકામદારોએ માનવમળને હાથથી સાફ કરવાને બદલે તેને માથે મૂકીને લઈ જવાની અત્યંત શરમજનક અને અમાનવીય પ્રથા સામે લડત શરૂ કરી હતી. આ પ્રથા સામેની સામાજિક અને કાયદાકીય લડાઈની શરૂઆત ૧૯૯૬માં થઈ હતી, જેણે સમગ્ર ગુજરાતમાં ચર્ચા જગાવી હતી.

રાણપુર ગામ ભાદર અને ગોમા નામની બે નદીઓના કિનારે વસેલું છે. ૧૯૯૧ની વસ્તીગણતરીના આંકડા મુજબ, આ ગામમાં દલિતોની કુલ સંખ્યા ૫૮૨ હતી. આ અનુસૂચિત જાતિમાં આવતી પેટાજ્ઞાતિઓમાં રોહિત, વણકર અને વાલ્મીકિ સમાજ સામેલ હતા. ગામના રોહિતવાસમાં અંદાજે ૧૦૦, વણકર સમાજમાં ૩૪ અને વાલ્મીકિ સમાજમાં ૨૦ પરિવારો રહેતા હતા.

આ પ્રથા વિશેની સત્યતા ત્યારે બહાર આવી જ્યારે 'ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા'ના પત્રકાર રાજીવ શાહે ૧૧ માર્ચ, ૧૯૯૬ના રોજ એક અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો હતો. તેમણે 'રાણપુરમાં આજે પણ માનવમળને માથે ઊંચકીને લઈ જવાની શરમજનક પ્રથા અસ્તિત્વ ધરાવે છે' એવા મથાળા સાથે આ સમાચાર આપ્યા હતા. બીબીસી ગુજરાતી સાથેની વાતચીતમાં રાજીવ શાહે જણાવ્યું હતું કે, આ અહેવાલ 'ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા'ના પ્રથમ પાને છપાયો હતો અને ત્યારબાદ તેના બીજા સંસ્કરણમાં પણ પ્રકાશિત થયો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ગામમાં માથે મેલું ઉપાડનારાઓ માટે એક રજિસ્ટર પણ નિભાવવામાં આવતું હતું, જેમાં કેટલાક લોકોના નામ લખેલા હતા. આ સમગ્ર બાબત અંગે લોકોનું ધ્યાન ખેંચવામાં દલિત એક્ટિવિસ્ટ માર્ટિન મેકવાનનો મોટો ફાળો રહ્યો હતો.

અહેવાલ પ્રકાશિત થયા બાદ ગામમાં બે ભાગ પડી ગયા હતા. એક તરફ બિનદલિતો, ગ્રામપંચાયતના અધિકારીઓ અને સરકારી અધિકારીઓનું કહેવું હતું કે રાણપુરમાં આવી કોઈ પ્રથા અસ્તિત્વમાં નથી અને સમાચારપત્રોના અહેવાલો ગેરમાર્ગે દોરનારા છે. બીજી તરફ, ગામલોકોનું કહેવું હતું કે સફાઈકામદારોએ ગેરકાનૂની હડતાળ પાડી છે, તેથી સત્તાધારી પક્ષ પાસે તેમની વિરુદ્ધ પગલાં લેવાનો અધિકાર છે. સામે પક્ષે દલિતોએ આક્ષેપ કર્યો હતો કે સત્તાધારીઓ દ્વારા તેમની હકાલપટ્ટી કરવામાં આવી રહી છે.

ગામના આગેવાન શશિકાંત કાલમાએ રામજી મંદિરમાં મળેલી સભામાં આ પરિસ્થિતિ અંગે ભારે આક્રોશ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે પંચાયતમાં કુલ ૪૫ સફાઈકામદાર કામ કરતા હતા, જેમાં ૩૬ જણ છેલ્લા ૪ થી ૨૫ વર્ષથી રોજમદાર મજૂર તરીકે કાર્યરત હતા. આ સફાઈકામદારોમાં ૬ ઝાડુવાળા, ૪ ખાતરના ઉકરડા ભરીને બહાર કાઢનારા, ૧૫ ગટર સફાઈ કામદારો અને ચારેક લોકો માથે મેલું ઉપાડવાનું કામ કરતા હતા. શશિકાંત કાલમાના જણાવ્યા અનુસાર, ૨૪-૦૧-૧૯૯૬ના રોજ તમામ સફાઈકામદારોને કાઢી મૂકવામાં આવ્યા હતા અને તેમની હાજરી પૂરવાનું બંધ કરી દેવામાં આવ્યું હતું. છેલ્લા અઢી-ત્રણ મહિનાથી આ તમામ સફાઈકામદારો ઘરે બેઠા હતા અને તેમની સ્થિતિ ખૂબ જ વિકટ હતી.

દલિત મહિલાઓએ મંદિરની બહાર ઊભા રહીને પોતાનો બળાપો વ્યક્ત કરતા કહ્યું હતું કે, તેઓ છેલ્લા બે મહિનાથી ભૂખ્યાં કે અર્ધભૂખ્યાં રહેતા હતા. ગામલોકો પાસે પગે પડવા છતાં કોઈનું કાળજું કૂમતું નહોતું અને બદલે તેમને ગાળો આપવામાં આવતી હતી. આ આર્થિક સંકટને કારણે તેમણે વાસણો વેચીને કે દેવું કરીને ગુજરાન ચલાવવું પડતું હતું. શશિકાંત કાલમાએ ઉમેર્યું હતું કે, એક તરફ તેઓ નોકરી પર જઈ શકતા નહોતા, તો બીજી તરફ પગારના અભાવે બાળકોને ખવડાવવાની ચિંતા સતાવી રહી હતી.

આ સમગ્ર ઘટનાની તપાસ અને અભિપ્રાય આપવા માટે ટી.ડી. સોયંતર, ડૉ. રમેશચંદ્ર પરમાર, 'સેન્ટર ફોર ધ સોશિયલ સ્ટડીઝ' સુરતના કાર્યકર પ્રદીપકુમાર પચપીંડે અને 'નવસર્જન ટ્રસ્ટ'ના કર્મશીલોએ સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી. ડૉ. રમેશચંદ્ર પરમારે 'હાથમાં ઝાડુ, માથે મેલું' નામની પુસ્તિકા દ્વારા ગામમાં બનતા આ બનાવનો ચિતાર આપ્યો છે.

રાણપુર ગામ એ અમૃતલાલ દલપતભાઈ શેઠ અને જાણીતા કવિ તથા લેખક ઝવેરચંદ મેઘાણીની કર્મભૂમિ રહી છે.