ભારતની UPI ટેકનોલોજીએ વિઝા અને માસ્ટરકાર્ડના વૈશ્વિક વર્ચસ્વને પડકાર્યું

ભારતની સ્વદેશી ટેકનોલોજી UPI (યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ) એ વિશ્વની સૌથી મોટી નાણાકીય કંપનીઓ વિઝા અને માસ્ટરકાર્ડના વર્ચસ્વને જોખમમાં મૂકી દીધું છે. ટીવી9 ગુજરાતીના અહેવાલ મુજબ, ભારતના આ ડિજિટલ પેમેન્ટ મોડલે અમેરિકા જેવી વિકસિત દેશની નાણાકીય વ્યવસ્થાને પણ વિચારવા મજબૂર કરી છે. જ્યાં અમેરિકા જેવા દેશમાં એક બેંકમાંથી બીજી બેંકમાં તાત્કાલિક નાણાં ટ્રાન્સફર કરવા એ એક મોટી સમસ્યા છે, ત્યાં ભારતમાં રસ્તા પર નાસ્તો વેચતો ફેરિયો કે ચાની લારીવાળો પણ માત્ર QR કોડ સ્કેન કરીને ૨ સેકન્ડમાં ₹૧૦ની ચુકવણી સ્વીકારી શકે છે.

વર્ષ ૨૦૧૬ પહેલાં ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો અર્થ માત્ર પ્લાસ્ટિકના ક્રેડિટ કે ડેબિટ કાર્ડ લેવા પૂરતો મર્યાદિત હતો. તે સમયે સમગ્ર વિશ્વના પેમેન્ટ માર્કેટ પર અમેરિકાની બે મોટી કંપનીઓ, વિઝા અને માસ્ટરકાર્ડનું વર્ચસ્વ હતું. આ કંપનીઓનું બિઝનેસ મોડલ ખૂબ જ ચાલાકીભર્યું હતું. જ્યારે પણ કોઈ દુકાનદાર કાર્ડ સ્વાઇપ કરીને પેમેન્ટ સ્વીકારતો, ત્યારે આ કંપનીઓ Merchant Discount Rate (MDR) તરીકે દુકાનદાર પાસેથી ૨ થી ૩ ટકા જેટલો ચાર્જ વસૂલતી હતી. એટલે કે, જો કોઈ ભારતીય વેપારી ₹૧૦૦નો સામાન વેચે, તો તેમાંથી ₹૨ થી ₹૩ સીધા વિદેશી કંપનીઓ પાસે જતા હતા. આ ઉપરાંત, કાર્ડ સ્વાઇપ કરવા માટેના મશીનો ખરીદવા પણ ખૂબ મોંઘા હતા, જેના કારણે નાના દુકાનદારો માટે ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવું ફાયદાકારક નહોતું.

આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) અને દેશના બેંકિંગ નિષ્ણાતોએ વિચાર્યું કે દેશના નાણાં વિદેશી કંપનીઓ પાસે શા માટે જાય? આ વિચારમાંથી નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) નો જન્મ થયો. ભારતીય એન્જિનિયરોએ મળીને UPI નામની એક એવી ટેકનોલોજી તૈયાર કરી જે માત્ર એક એપ નહોતી, પરંતુ પૈસાની હેરફેર માટેનો એક ડિજિટલ રસ્તો હતો. આ સિસ્ટમમાં કાર્ડ કે મોંઘા મશીનની જરૂર નહોતી; માત્ર સ્માર્ટફોન, ઇન્ટરનેટ અને QR કોડ દ્વારા સીધા એક બેંક ખાતામાંથી બીજા બેંક ખાતામાં નાણાં ટ્રાન્સફર કરી શકાતા હતા. આનાથી વિઝા અને માસ્ટરકાર્ડ જેવા મધ્યસ્થીઓની જરૂરિયાત ઘણી હદ સુધી ઓછી થઈ ગઈ.

નવેમ્બર ૨૦૧૬માં જ્યારે ભારતમાં નોટબંધી થઈ અને રોકડની અછત સર્જાઈ, ત્યારે UPI અને QR કોડનો ઉપયોગ મોટા પાયે વધ્યો. શાકભાજીવાળા, મોચી, રિક્ષાચાલકો અને ચાવાળાઓએ પણ પોતાની દુકાનો પર ₹૧૦ના QR કોડ લગાવવાનું શરૂ કર્યું. આ પરિવર્તનને કારણે વિઝા અને માસ્ટરકાર્ડ જેવી કંપનીઓ માટે ભારતીય બજારમાં નવી સ્પર્ધા ઊભી થઈ હતી. તેમણે અમેરિકાની સરકાર સમક્ષ ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ નીતિઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી અને એવી દલીલ કરી હતી કે ભારતની નીતિઓ વિદેશી કંપનીઓ માટે મુશ્કેલીઓ ઊભી કરે છે.

ભારતની આ સફળતાની ચર્ચા ત્યારે વધુ વધી જ્યારે વિશ્વની દિગ્ગજ ટેકનોલોજી કંપની Google એ અમેરિકાની કેન્દ્રીય બેંક, US Federal Reserve ને પત્ર લખ્યો. Google એ અમેરિકાની પેમેન્ટ સિસ્ટમને વધુ સારી બનાવવા માટે ભારતના UPI મોડલ પાસેથી શીખવાની સલાહ આપી હતી. આના પરિણામે અમેરિકાએ પોતાની ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ 'FedNow' શરૂ કરી, જેનો હેતુ અમેરિકામાં ઝડપી બેંક-ટુ-બેંક પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આજે ભારત દર મહિને ૧૦ થી ૧૫ અબજથી પણ વધુ UPI ટ્રાન્ઝેક્શન કરે છે. ફ્રાન્સ, સિંગાપોર અને UAE જેવા દેશો પણ હવે ભારતની આ ટેકનોલોજી અપનાવવા માટે આગળ આવી રહ્યા છે.

NPCI એ નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા છે, જે ભારતમાં રિટેલ પેમેન્ટ્સ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું સંચાલન કરતી સંસ્થા છે.