ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના જિલ્લાઓ માટે દક્ષિણ ભારતમાં અલગ રોજગાર કોરિડોર હોવાનું સામે આવ્યું

ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના ત્રણ રાજ્યોના આઠ જિલ્લાઓમાં હાથ ધરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે, દરેક જિલ્લાના લોકો માટે દક્ષિણ ભારતમાં નોકરી માટેના અલગ-અલગ સ્થળાંતર માર્ગો અથવા કોરિડોર છે. ધ હિંદુના અહેવાલ મુજબ, આસામના નગોન જિલ્લાના લોકો માટે હૈદરાબાદનો અલગ માર્ગ છે, જ્યારે મેઘાલયના નોર્થ ગારો હિલ્સના લોકો મોટી સંખ્યામાં તમિલનાડુ જાય છે. ત્રિપુરાના ધલાઈ જિલ્લાના ત્રણમાંથી બેથી વધુ સ્થળાંતરિતો કર્ણાટકમાં જાય છે.

ગુવાહાટી સ્થિત બિન-નફાકારક સંસ્થા 'સેવન સિસ્ટર્સ ડેવલપમેન્ટ આસિસ્ટન્સ' દ્વારા આ સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. આ અભ્યાસમાં આસામના પાંચ, મેઘાલયના બે અને ત્રિપુરાના એક જિલ્લાના ૧૪ વહીવટી બ્લોક્સના ૬૯૩ પરિવારોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. આમાંથી ૬૨% પરિવારો અનુસૂચિત જનજાતિ સમુદાયના છે અને ૯૫% પાસે જમીન છે, પરંતુ તે ખેતી માટે પૂરતી નથી. સંસ્થાએ કુલ ૭૦૫ સ્થળાંતરના રેકોર્ડ્સનું વિશ્લેષણ કર્યું છે.

સર્વે મુજબ, ૭૨.૬% સ્થળાંતરિતો પ્રસ્થાપિત કોરિડોર દ્વારા જ પોતાના રાજ્યની બહાર કામ કરવા જાય છે. ગંતવ્ય સ્થળોની વાત કરીએ તો, કર્ણાટક ૨૨.૭% સાથે મોખરે છે, ત્યારબાદ આસામ (મુખ્યત્વે ગુવાહાટી) ૨૨.૩%, તમિલનાડુ ૧૩.૮% અને કેરળ ૧૦.૧% છે. ઉત્તર ભારતમાં માત્ર દિલ્હી (૪.૫%) એકમાત્ર સ્થળ છે, જ્યારે મેઘાલય (મુખ્યત્વે શિલોંગ) ૮.૭% છે. દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાં તેલંગાણા ૪.૫% સાથે સૌથી ઓછું પસંદ કરવામાં આવ્યું છે.

સ્થળાંતરના કારણોમાં 'પુશ' અને 'પુલ' બંને પરિબળો જોવા મળ્યા છે. ૮૮% લોકોએ ગામમાં કામની અછત જણાવી હતી, જ્યારે ૯૧% લોકોએ જમીનની કમી અથવા લોન ભરવાની જરૂરિયાત જેવા કારણો આપ્યા હતા. બીજી તરફ, ૪૦% લોકો સારી જીવનશૈલી, ૩૬% સારી નોકરી અને ૨૬% વધુ પગાર માટે ઘર છોડે છે. ૫૦% થી વધુ કિસ્સાઓમાં પુશ અને પુલ બંને કારણો એકસાથે જોવા મળ્યા હતા.

આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે સ્થળાંતર કરનારાઓમાં યુવાનો અને પુરુષોની સંખ્યા વધુ છે, જેમાં મહિલાઓ માત્ર ૧૨% છે. ૬૦% સ્થળાંતરિતો ૩૦ વર્ષ કે તેથી ઓછી ઉંમરના છે. ૨૦૨૧ થી ૨૦૨૫ વચ્ચેના ૭૪% રેકોર્ડ્સ નોંધાયા છે, જોકે લેખકોનું કહેવું છે કે આ આંકડો વધુ હોઈ શકે છે કારણ કે સર્વેમાં એવા લોકોનો સમાવેશ છે જેઓ હજુ પણ ઘરથી દૂર છે.

નોકરી મેળવવામાં સંસ્થાઓ કરતા વ્યક્તિગત સંપર્કોની ભૂમિકા વધુ છે. ૭૦% લોકોએ પરિવારના સભ્યો અથવા મિત્રો દ્વારા કામ મેળવ્યું હતું, જ્યારે માત્ર ૬% લોકોએ સીધી અરજી કરી હતી. ગંતવ્ય સ્થળ નક્કી કરવામાં મિત્રો અને પરિવારના સભ્યો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

આર્થિક સ્થિતિની વાત કરીએ તો, સ્થળાંતરિતોને સામાન્ય પગાર મળે છે. મધ્યસ્થ માસિક કમાણી ₹૧૫,૦૦૦ છે અને ૮૬.૫% લોકો ₹૨૦,૦૦૦ કે તેથી ઓછું કમાય છે. એક કામદાર ખોરાક, આરોગ્ય અને શિક્ષણ પાછળ મહિને સરેરાશ ₹૭,૦૦૦ ખર્ચે છે. ૯૨% પરિવારોને ઘરે પૈસા મોકલવામાં આવે છે, જેના કારણે રોકાણ માટે તેમની પાસે લગભગ કંઈ જ બચતું નથી.

કામકાજના કલાકો અને સુવિધાઓ અંગે ૫૩% કામદારોએ લાંબા કલાકો સુધી કામ કરવું પડે છે તેમ જણાવ્યું હતું, જ્યારે માત્ર ૧૯% ને પેઇડ લીવ મળી હતી. કેઝ્યુઅલ લેબરર્સ સૌથી વધુ પ્રભાવિત છે.

સર્વેમાં જાણવા મળ્યું છે કે લોકોના ગામમાં રહેવાની પ્રબળ ઈચ્છા છે. ૮૮% પરિવારોએ કહ્યું કે જો સ્થાનિક સ્તરે આજીવિકાના સાધનો ઉપલબ્ધ હોય તો સ્થળાંતરિતો ગામમાં જ રહેશે. ૭૦% લોકોએ સ્થાનિક ઉદ્યોગોને આ માટે શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ ગણાવ્યો છે. અભ્યાસમાં ભાર મૂકવામાં આવ્યું છે કે સ્થળાંતરનો વિરોધ નથી, પરંતુ તેને જરૂરિયાતને બદલે એક પસંદગી બનાવવી જોઈએ.