સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ: બંધુઆ મજૂરોને ૭ દિવસમાં આર્થિક સહાય મળવી જોઈએ

સુપ્રીમ કોર્ટે બંધુઆ મજૂરીમાંથી મુક્ત કરાયેલા લોકોના પુનર્વસન અને આર્થિક સહાય માટે મહત્વપૂર્ણ આદેશ આપ્યો છે. ન્યાયમૂર્તિ વિક્રમ નાથ અને ન્યાયમૂર્તિ અપરેશ કુમાર સિંહની બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બંધુઆ મજૂરોને મુક્ત કરવા એ રાજ્યની જવાબદારીનો અંત નથી, પરંતુ તે એક સતત બંધારણીય ફરજ છે. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને નિર્દેશ આપ્યો છે કે મુક્તિના ૭ દિવસની અંદર આર્થિક સહાયની રકમ લાભાર્થીઓને મળી જાય તેવી સમાન પ્રક્રિયા તૈયાર કરવામાં આવે.

ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, આ આદેશ બે અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન આપવામાં આવ્યો છે, જેમાં એક અરજી બંધુઆ મજૂરીમાંથી મુક્ત થયેલા વ્યક્તિ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી. અરજીઓમાં આર્થિક સહાયમાં થતા વિલંબ અને ઓળખ તથા પુનર્વસનની પ્રક્રિયામાં રહેલી ખામીઓ પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે બંધુઆ મજૂરી નાબૂદીના કાયદાકીય પગલાં માત્ર કાગળ પર મર્યાદિત ન રહેવા જોઈએ. મુક્ત કરાયેલા લોકો માટે ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવા માટે જરૂરી શરતો પૂરી કરવી એ રાજ્યની પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ.

કેન્દ્ર સરકારે ૧૪ મેના રોજ બંધુઆ મજૂરીના કેસો માટે સુધારેલી સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) તૈયાર કરી હોવાની માહિતી આપી હતી. કોર્ટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ૬ મહિનાની અંદર આ SOP લાગુ કરવા આદેશ આપ્યો છે. આ ઉપરાંત, નેશનલ હ્યુમન રાઈટ્સ કમિશન (NHRC) સાથે પરામર્શ કરીને ૩ મહિનામાં પૂરક માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવા પણ કેન્દ્રને જણાવાયું છે. કોર્ટે નિર્દેશ આપ્યો છે કે બંધુઆ મજૂરીની ફરિયાદોની ચકાસણી સામાન્ય રીતે ૨૪ કલાકમાં થવી જોઈએ અને ત્યારબાદ તાત્કાલિક બચાવ કામગીરી હાથ ધરવી જોઈએ. ઓળખ થયા બાદ સક્ષમ અધિકારીએ ૨૪ કલાકમાં મુક્તિ પ્રમાણપત્ર આપવું અનિવાર્ય છે.

અન્ય રાજ્યોમાંથી મુક્ત કરાયેલા મજૂરોને પડતી મુશ્કેલીઓ અને ભાષાના અવરોધોને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે પ્રક્રિયા લાભાર્થીઓ માટે સુલભ હોવી જોઈએ. મુક્ત કરાયેલા લોકોની ભાષામાં જ તેમને તેમના અધિકારો અને પુનર્વસન અંગેની માહિતી આપવી જોઈએ. આંતર-રાજ્ય સંકલન મજબૂત કરવા માટે રાજ્યોને ૬ મહિનામાં નોડલ ઓફિસરની નિમણૂક કરવા અને બંધુઆ મજૂરી નાબૂદી અધિનિયમ, ૧૯૭૬ હેઠળ જિલ્લા અને પેટા-વિભાગીય સ્તરે તકેદારી સમિતિઓ રચવા આદેશ અપાયો છે.

કોર્ટે પોલીસ અને અન્ય અધિકારીઓને સંવેદનશીલ બનાવવા માટે નિયમિત તાલીમ આપવા પર ભાર મૂક્યો છે. જો કાયદાકીય ફરજોમાં કોઈ પણ પ્રકારની બિનજરૂરી નિષ્ફળતા જોવા મળશે, તો તે અંગે તપાસ કરવામાં આવશે. જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે કે તેઓ મુક્ત કરાયેલા લોકોને સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓ હેઠળ રોજગારી અને આજીવિકાની તકો પૂરી પાડે. કોર્ટે કેન્દ્રને ૪ મહિનામાં પાલન અહેવાલ અને રાજ્યોને ૬ મહિનામાં પાલન અહેવાલ રજૂ કરવા જણાવ્યું છે. આ મામલે વધુ સુનાવણી ૭ મહિના પછી હાથ ધરવામાં આવશે.