ભારતના શહેરોમાં એકલતા દૂર કરવા 'ભાડાના પૌત્ર-પૌત્રી'ની સેવાઓનો વધતો વ્યાપ

ભારતમાં બદલાતા સામાજિક માળખા અને વધતી જતી એકલતાના કારણે હવે 'રેન્ટ-એ-ગ્રાન્ડચાઈલ્ડ' એટલે કે 'ભાડાના પૌત્ર-પૌત્રી' પૂરા પાડતા સ્ટાર્ટઅપ્સનો નવો બિઝનેસ મોડલ ઝડપથી લોકપ્રિય થઈ રહ્યો છે. 'આજ તક'ના અહેવાલ મુજબ, જે દેશમાં પરિવાર અને સંબંધોને સર્વોપરી માનવામાં આવતા હતા, ત્યાં હવે સંતાનોના કરિયર કે વિદેશ વસવાટને કારણે પાછળ રહી ગયેલા વૃદ્ધ માતા-પિતાની સંભાળ રાખવા માટે આ વ્યવસાયિક સેવાઓ લેવી પડી રહી છે. અલ જઝીરાના અહેવાલને ટાંકીને જણાવવામાં આવ્યું છે કે મેટ્રો શહેરોમાં અનેક સ્ટાર્ટઅપ્સ કાર્યરત થયા છે, જે પૈસાના બદલામાં વડીલોને સમય, દેખરેખ અને ભાવનાત્મક ટેકો આપવા માટે યુવા સાથીઓ ઉપલબ્ધ કરાવે છે.

આ સેવાનું એક ઉદાહરણ ગુરુગ્રામના ૮૦ વર્ષથી વધુ વયના સુનીલ બુદ્ધિરાજાનું છે. તેમની બંને દીકરીઓ અમેરિકામાં સ્થાયી થયેલી છે. જ્યારે તેઓ કે તેમની પત્ની બજારમાં બહાર નીકળે છે, ત્યારે તેમની સાથે ૨૬ વર્ષનો રોની રાજુ હોય છે, જે તેમનો 'ભાડે રાખેલો પૌત્ર' છે. રોની કોઈ ડિલિવરી બોય કે ઘરઘાટી નથી, પરંતુ એક વ્યાવસાયિક સોશિયલ વર્કર છે. તે આ વૃદ્ધ દંપતીને હોસ્પિટલ લઈ જવા, દવાઓનું ધ્યાન રાખવા, તેમની સાથે તાશ રમવા અને તેમની વાતો સાંભળવાનું કામ કરે છે. સુનીલ બુદ્ધિરાજાના મતે, તેઓ રોની સાથે પહેલી મુલાકાતથી જ ખૂબ સહજ અનુભવે છે અને તે તેમને ૨૦૦ ટકા સમજી શકે છે.

આ પ્રકારના સ્ટાર્ટઅપ્સ કલાકોના હિસાબે ચાર્જ વસૂલે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મહિનામાં ૧૦ કલાકની સેવા માટે ૪૫૦ રૂપિયા પ્રતિ કલાક અથવા ૨૫ કલાકની સેવા માટે ૪૦૦ રૂપિયા પ્રતિ કલાકની ફી લેવામાં આવે છે. આ સેવાની ખાસિયત એ છે કે તેમાં મોબાઈલ ડેટાની જેમ 'રોલઓવર'ની સુવિધા મળે છે. જો કોઈ મહિનામાં વડીલોના નક્કી કરેલા કલાકો બાકી રહી જાય, તો તે આવતા મહિનામાં ઉમેરી શકાય છે. હાલમાં આ સેવા મુખ્યત્વે ઉચ્ચ-મધ્યમ વર્ગ અને આર્થિક રીતે સક્ષમ શહેરી પરિવારો સુધી જ મર્યાદિત છે.

દેશમાં વડીલોની વધતી સંખ્યા અને એકલતાના આંકડા ચિંતાજનક છે. 'યુનાઈટેડ નેશન્સ પોપ્યુલેશન ફંડ' (UNFPA) અને IIPSની 'ઈન્ડિયા એજિંગ રિપોર્ટ ૨૦૨૩' મુજબ, ૨૦૨૨માં ભારતની કુલ વસ્તીમાં ૬૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોનો હિસ્સો ૧૦.૫ ટકા હતો. વર્ષ ૨૦૫૦ સુધીમાં આ આંકડો વધીને ૨૧ ટકા થવાનો અંદાજ છે, જેનો અર્થ છે કે લગભગ ૩૪.૭ કરોડ વડીલો હશે. રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ મુજબ, એકલા રહેતા ૬૦ વર્ષથી વધુ વયના ૩૭ ટકા એટલે કે એક તૃતીયાંશથી વધુ વડીલો ગંભીર કે મધ્યમ એકલતાનો સામનો કરી રહ્યા છે.

આ ભાવનાત્મક ખાલીપો દૂર કરવા માટે ભારતમાં એલ્ડર કેરનું બજાર આજે ૭ અબજ ડોલર એટલે કે આશરે ૫૮,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાના ઉદ્યોગમાં ફેરવાઈ ગયું છે. આ ક્ષેત્રની સંભવિતતાનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે વર્ષ ૨૦૨૨માં દિગ્ગજ ઉદ્યોગપતિ રતન ટાટાએ પણ મુંબઈ સ્થિત એક એલ્ડર-કેર સ્ટાર્ટઅપમાં રોકાણ કર્યું હતું.

મનોવૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે ભાડા પર સાથી રાખવો એ પરિવારની નિષ્ફળતાનું પ્રમાણ નથી, પરંતુ આધુનિક સમયની વ્યવહારિક મજબૂરી છે. આ સેવા વડીલોની સુરક્ષા, વાતચીત અને સન્માનજનક જીવન માટેની એક વાસ્તવિક જરૂરિયાત બની ગઈ છે. ફી અને ઔપચારિકતા હોવા છતાં, આ વ્યવસાય માત્ર નોકરી સુધી સીમિત નથી રહેતો. વડીલોને પોતાની બીમારીઓ વહેંચવા અને મનનો ભાર હળવો કરવા માટે એક એવો ખભો મળે છે, જ્યાં કોઈ ફરિયાદ કે અપેક્ષાનો બોજ હોતો નથી.

યુનાઈટેડ નેશન્સ પોપ્યુલેશન ફંડ (UNFPA) એ સંયુક્ત રાષ્ટ્રની એક આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ એજન્સી હતી જે વસ્તી વિષયક મુદ્દાઓ પર કામ કરતી હતી. આ સંસ્થા વૈશ્વિક સ્તરે વસ્તીના આંકડા, વૃદ્ધાવસ્થા અને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય જેવા વિષયો પર સંશોધન અને અહેવાલો તૈયાર કરતી હતી, જેનો ઉપયોગ નીતિ નિર્ધારણ માટે કરવામાં આવતો હતો.