સ્વદેશી એરક્રાફ્ટ કેરિયર આઈએનએસ વિક્રાંત પર રાફેલ મરીનનું પ્રથમ સફળ લેન્ડિંગ

ભારતીય નૌસેનાના સ્વદેશી એરક્રાફ્ટ કેરિયર આઈએનએસ વિક્રાંત પર રાફેલ મરીન (રાફેલ-એમ) ફાઈટર જેટનું પ્રથમ સફળ લેન્ડિંગ કરવામાં આવ્યું છે. ૨૯ ઓક્ટોબરના રોજ કરવામાં આવેલા આ ટ્રાયલમાં વિમાન પ્રથમ પ્રયાસમાં જ સફળતાપૂર્વક ઉતર્યું હતું. આ સફળતા સાથે જ ભારતીય નૌસેનામાં રાફેલ મરીન વિમાનોને ઓપરેશનલ બનાવવાની પ્રક્રિયાનો મહત્વપૂર્ણ પડાવ પૂર્ણ થયો છે. આ વિમાન ફ્રેન્ચ નેવી દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતું લડાયક વિમાન છે અને આ ટ્રાયલ્સ દરમિયાન તેને ફ્રેન્ચ પાયલોટ્સ દ્વારા ઉડાવવામાં આવ્યું હતું.

દૈનિક ભાસ્કર અને હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, આ ટ્રાયલ્સનો મુખ્ય હેતુ ફ્રાન્સ માટે તૈયાર કરવામાં આવેલા આ વિમાનને ભારતીય એરક્રાફ્ટ કેરિયરની ટેકનોલોજી સાથે અનુકૂળ બનાવી શકાય છે કે નહીં તે ચકાસવાનો છે. સમુદ્રમાં જહાજ પરથી લડાયક વિમાન ઉડાડવા અને તેને લેન્ડ કરાવવું એ સામાન્ય વિમાન ઉડાડવા કરતા ઘણું અલગ અને પડકારજનક છે. આ પહેલા ગોવામાં તટીય આધારિત ટેસ્ટ ફેસિલિટીમાં પણ ફ્રેન્ચ પાયલોટ્સ દ્વારા સમાન પ્રકારના ટ્રાયલ્સ કરવામાં આવ્યા હતા.

ભારતે એપ્રિલ ૨૦૨૫માં ફ્રાન્સ સાથે ૨૬ રાફેલ મરીન ફાઈટર જેટ ખરીદવા માટે અંદાજે ₹૬૩,૦૦૦ કરોડનો મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ કરાર કર્યો હતો. આ કરાર હેઠળ ૨૨ સિંગલ-સીટ જેટ અને ૪ ટ્વિન-સીટ જેટનો સમાવેશ થાય છે. એનડીટીવીના અહેવાલ મુજબ, આ વિમાનોની પ્રથમ ડિલિવરી ૨૦૨૮ના અંત સુધીમાં અથવા ૨૦૨૯ની શરૂઆતમાં થવાની શક્યતા છે. આ કરારમાં પાયલોટ તાલીમ, ફ્લાઈટ સિમ્યુલેટર્સ, શસ્ત્રો, આવશ્યક સાધનો અને લાંબા ગાળાના જાળવણી સપોર્ટનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ સાથે જ ભારતીય વાયુસેના દ્વારા પહેલેથી જ ઉપયોગમાં લેવાતા રાફેલ જેટ્સ માટે વધારાના સાધનો પણ આ કરારનો ભાગ છે.

આઈએનએસ વિક્રાંત વિશેની વિગતો આપતા અહેવાલો જણાવે છે કે આ ૪૫,૦૦૦ ટનનું એરક્રાફ્ટ કેરિયર ૨૬૨ મીટર લાંબું છે અને તેમાં ૧૫ ડેક તથા ૨,૩૦૦ કમ્પાર્ટમેન્ટ્સ છે. તે ૩૦ વિમાનો અને ૧,૬૦૦ ક્રૂ મેમ્બર્સ માટે પૂરતી જગ્યા ધરાવે છે અને તેની ક્ષમતા ૭,૫૦૦ નોટિકલ માઈલ છે. આ જહાજમાં ૭૬% સ્વદેશી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨માં આઈએનએસ વિક્રાંતને સેવામાં સામેલ કર્યું હતું અને તેને બનાવવામાં ૧૩ વર્ષનો સમય તેમજ ₹૨૦,૦૦૦ કરોડનો ખર્ચ થયો હતો. નૌસેના અત્યારે આઈએનએસ વિક્રાંત અને આઈએનએસ વિક્રમાદિત્ય બંને એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ પર કામ કરી શકે તેવા રાફેલ-એમ જેટ્સનો ઉપયોગ કરશે.

એરક્રાફ્ટ કેરિયર પરથી વિમાન ઉડાડવા માટે બે મુખ્ય ટેકનિક હોય છે: CATOBAR અને STOBAR. CATOBAR ટેકનિકમાં વિમાનને ટૂંકા અંતરમાં જરૂરી ગતિ મેળવવા માટે 'કેટપલ્ટ' નામના શક્તિશાળી લોન્ચ સિસ્ટમની મદદ લેવામાં આવે છે, જેનો ઉપયોગ ફ્રાન્સના ચાર્લ્સ ડી ગાલ જહાજમાં થાય છે. જ્યારે STOBAR ટેકનિકમાં કેટપલ્ટ હોતું નથી, પરંતુ વિમાન જહાજ પર બનેલા ઉપર ઉઠેલા ઢળાવદાર રેમ્પ એટલે કે 'સ્કી-જમ્પ' ની મદદથી ઉડાન ભરે છે. ભારતના આઈએનએસ વિક્રાંત અને આઈએનએસ વિક્રમાદિત્યમાં STOBAR વ્યવસ્થા છે, જેમાં હાલમાં રશિયન મૂળના મિગ-૨૯કે (MiG-29K) ફાઈટર જેટ્સ કાર્યરત છે.

રાફેલ મરીન વિમાનોનો ઉપયોગ હવાઈ સંરક્ષણ, દરિયાઈ હુમલા, જાસૂસી અને કિનારા પરના હુમલાઓ જેવા મિશન માટે કરવામાં આવશે. આ વિમાનો દુશ્મનના ફાઈટર જેટ્સને નિશાન બનાવવામાં અને દુશ્મનના હથિયારોની રેન્જની બહાર રહીને સમુદ્ર પર નિયંત્રણ રાખવામાં નૌસેનાને મદદ કરશે. આ કરારમાં 'આત્મનિર્ભર ભારત' ના અભિગમ મુજબ સ્વદેશી શસ્ત્રોના એકીકરણ માટે ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

બીજી તરફ, ભારત ૧૧૪ રાફેલ લડાયક વિમાનો ખરીદવાની યોજના પર પણ કામ કરી રહ્યું છે, જેને MRFA પ્રોજેક્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ડિફેન્સ સેક્રેટરી રાજેશ કુમાર સિંહે જણાવ્યું હતું કે આ પ્રોજેક્ટ પર આ નાણાકીય વર્ષના અંત સુધીમાં નિર્ણય લેવાઈ શકે છે. આ પ્રોજેક્ટની કિંમત અંદાજે ₹૩.૨૫ લાખ કરોડ હોઈ શકે છે. આ યોજના હેઠળ ડાસોલ્ટ એવિએશન અને સ્થાનિક ભાગીદાર ભારતમાં રાફેલનું ઉત્પાદન કરશે. આમાં ૧૮ વિમાનો ફ્લાય-અવે કન્ડિશનમાં ફ્રાન્સ દ્વારા સપ્લાય કરવામાં આવશે અને બાકીના વિમાનો ભારતમાં બનાવવામાં આવશે, જેમાં વાર્ષિક ૧૨ વિમાનોનું ઉત્પાદન થવાની અપેક્ષા છે. ભારતીય વાયુસેના પાસે હાલમાં ૩૬ રાફેલ જેટ્સ કાર્યરત છે જે ₹૫૯,૦૦૦ કરોડના ખર્ચે ખરીદવામાં આવ્યા હતા.