INSPIRE સ્કોલરશિપ માટે DST દ્વારા નવી ક્વોટા સિસ્ટમ જાહેર

કેન્દ્ર સરકારના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (DST) દ્વારા ઈનોવેશન ઈન સાયન્સ પર્સ્યુટ ફોર ઈન્સ્પાયર્ડ રિસર્ચ (INSPIRE) સ્કોલરશિપ ફોર હાયર એજ્યુકેશન (SHE) યોજનામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૫માં વિભાગે સ્કોલરશિપની ફાળવણી માટે એક નવી પદ્ધતિ અમલમાં મૂકી છે, જેમાં હવે વિદ્યાર્થીઓની અરજીઓની સંખ્યાને બદલે જે-તે બોર્ડના ધોરણ ૧૨ના કુલ પરીક્ષાર્થીઓની સંખ્યાના આધારે ક્વોટા નક્કી કરવામાં આવે છે. આ ફેરફારને કારણે ઉત્તર પ્રદેશ અને રાજસ્થાન જેવા રાજ્યોના વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉપલબ્ધ સ્કોલરશિપની સંખ્યામાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે, જ્યારે CBSE અને અન્ય કેટલાક રાજ્ય બોર્ડના વિદ્યાર્થીઓને તેનો લાભ મળ્યો છે.

વર્ષ ૨૦૨૪ સુધી, DST દ્વારા ૧૨,૦૦૦ સ્કોલરશિપની ફાળવણી દેશભરમાંથી મળેલી માન્ય અરજીઓના આધારે કરવામાં આવતી હતી. આ જૂની પદ્ધતિમાં જે બોર્ડમાંથી વધુ અરજીઓ આવતી, તેને વધુ હિસ્સો મળતો હતો. પરિણામે, ઉત્તર પ્રદેશ બોર્ડના વિદ્યાર્થીઓ વર્ષ ૨૦૨૪માં કુલ ૨૧,૩૯૨ માન્ય અરજીઓમાંથી ૪૯% હિસ્સો ધરાવતા હતા અને તેમને ૧૨,૦૦૦માંથી ૬,૧૨૯ સ્કોલરશિપ મળી હતી. જોકે, વર્ષ ૨૦૨૫માં નવી ગણતરી પદ્ધતિ લાગુ થતાં, ઉત્તર પ્રદેશના ૨૫.૪ લાખ ધોરણ ૧૨ના પરીક્ષાર્થીઓ હોવા છતાં, ત્યાંના વિદ્યાર્થીઓને માત્ર ૨,૦૯૫ સ્કોલરશિપ જ મળી શકી છે, જે અગાઉની સરખામણીએ લગભગ ૬૬% નો ઘટાડો દર્શાવે છે.

અન્ય રાજ્યોની સ્થિતિ જોઈએ તો, રાજસ્થાન બોર્ડના ક્વોટામાં ૭૦% નો ઘટાડો થયો છે અને તેમને માત્ર ૭૨૫ સ્કોલરશિપ મળી છે. તેવી જ રીતે, મધ્યપ્રદેશમાં ૭૬૨ થી ઘટીને ૫૩૨, ઉત્તરાખંડમાં ૨૯૭ થી ઘટીને ૮૮ અને છત્તીસગઢમાં ૩૦૦ થી ઘટીને ૧૯૬ સ્કોલરશિપ થઈ છે. બીજી તરફ, CBSE બોર્ડના વિદ્યાર્થીઓ માટે ફાળવણી ૮૬ થી વધીને ૧,૩૯૭ થઈ છે. મહારાષ્ટ્રમાં ૫૨ થી વધીને ૧,૨૩૪, બિહારમાં ૨૬૦ થી વધીને ૧,૦૫૬, તમિલનાડુમાં ૫ થી વધીને ૬૫૪ અને કર્ણાટકમાં ૮ થી વધીને ૫૪૧ સ્કોલરશિપ કરવામાં આવી છે. આ આંકડા DST દ્વારા ૩૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ના રોજ જાહેર કરાયેલ ૨૦૨૪ના ચાર્ટ અને ૭ નવેમ્બર ૨૦૨૬ના રોજ બહાર પાડવામાં આવેલી જાહેરાત પર આધારિત છે.

આ નવી ફોર્મ્યુલા અંગે વિદ્યાર્થીઓમાં ચિંતા જોવા મળી રહી છે. ઝાંસીની બુંદેલખંડ યુનિવર્સિટી સાથે જોડાયેલ કોલેજના વિદ્યાર્થી પ્રણિત સોહાને જણાવ્યું હતું કે, આ ફેરફાર એવા રાજ્યોના વિદ્યાર્થીઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે જ્યાં અરજદારોની સંખ્યા વધુ હોય. સોહાને પોતે ઉત્તર પ્રદેશ બોર્ડની પરીક્ષામાં ૮૭% ગુણ મેળવ્યા હતા, જે રાજ્યના ટોપ ૧% વિદ્યાર્થીઓ માટેના ૮૧% ના કટ-ઓફ કરતા વધુ છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે નવી ફોર્મ્યુલા એ બાબતને ધ્યાનમાં લેતી નથી કે કયા બોર્ડના કેટલા વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાનના સ્નાતક અભ્યાસક્રમોમાં પ્રવેશ મેળવે છે. ઉપરાંત, જો કોઈ બોર્ડનો ક્વોટા ખાલી રહે તો તેને અન્ય બોર્ડમાં કેવી રીતે વહેંચવો તેની સ્પષ્ટતા પણ હાલના નિયમોમાં કરવામાં આવી નથી.

INSPIRE-SHE યોજના હેઠળ દર વર્ષે ૧૨,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓને સ્કોલરશિપ આપવામાં આવે છે, જેઓ મૂળભૂત અને પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાનમાં સ્નાતક કે અનુસ્નાતક કક્ષાનો અભ્યાસ કરતા હોય. આ યોજના માટે ધોરણ ૧૨ની બોર્ડ પરીક્ષામાં ટોપ ૧% માં આવતા વિદ્યાર્થીઓ અથવા રાષ્ટ્રીય કક્ષાની પ્રવેશ પરીક્ષાઓ પાસ કરનારા વિદ્યાર્થીઓ પાત્ર ગણાય છે. આ સ્કોલરશિપનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે સંશોધન અને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો રહ્યો છે.