ડિજિટલ મીડિયાના નોટિફિકેશન અને અલ્ગોરિધમ બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી

ડિજિટલ મીડિયાના નોટિફિકેશન અને અલ્ગોરિધમ્સના જાળમાં ફસાઈને બાળકોનું બાળપણ જોખમમાં મુકાઈ રહ્યું છે અને તેમની માનસિક તંદુરસ્તી પર તેની ગંભીર અસર પડી રહી છે. અમર ઉજાલાના અહેવાલ મુજબ, ૯૦ લાખ બાળકો અને યુવાનો પર કરવામાં આવેલા એક વિશાળ સંશોધન દ્વારા આ ચોંકાવનારી હકીકતો સામે આવી છે. આ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે ડિજિટલ મીડિયાનો ઉપયોગ બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય, ઊંઘ, વર્તન અને શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ પર નકારાત્મક અસર કરી રહ્યો છે.

'ધ લેન્સેટ'માં પ્રકાશિત આ મોટા અભ્યાસમાં ૦ થી ૨૪ વર્ષની વયના લગભગ ૯૦ લાખ બાળકો અને યુવાનો સાથે જોડાયેલા વિવિધ સંશોધનોની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. આ સમીક્ષાના તારણો અત્યંત ચિંતાજનક છે. સંશોધન મુજબ, ડિજિટલ મીડિયાના ઉપયોગ અંગેના તારણોમાં બાળકો માટે ૭૧ ટકા અને કિશોરો તેમજ યુવાનો માટે ૮૦ ટકા તારણો નુકસાનકારક જોવા મળ્યા હતા. ખાસ કરીને જે કિશોરો ડિજિટલ મીડિયાનો જરૂર કરતાં વધુ ઉપયોગ કરે છે, તેમનામાં સામાન્ય ઉપયોગ કરનારાઓની સરખામણીએ માનસિક સમસ્યાઓ થવાની શક્યતા ૨.૨૭ ગણી વધારે જોવા મળી છે.

અહેવાલમાં એ વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે બાળકોને મોબાઈલથી દૂર રાખવાની સલાહ તો આપવામાં આવે છે, પરંતુ તેમને વારંવાર સ્ક્રીન પર પાછા લાવવા માટે ઉકસાડતા એપ્સ અને સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સના ડિઝાઈન પર બહુ ઓછા પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવે છે. ટેક કંપનીઓના પ્લેટફોર્મની ડિઝાઈન એવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવી છે કે વપરાશકર્તા લાંબો સમય ઓનલાઈન રહે. વીડિયોનું આપમેળે ચાલતું રહેવું (ઓટો-પ્લે), અનંત સુધી સ્ક્રોલ કરવાની સુવિધા, વારંવાર આવતા નોટિફિકેશન અને લાઈક, ફોલોઅર કે સ્ટ્રીક જેવા ફીચર્સ ખાસ કરીને યુઝરને પ્લેટફોર્મ પર જકડી રાખવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે.

આ ઉપરાંત, અલ્ગોરિધમ્સ વ્યક્તિની પસંદગી અને તેની પ્રવૃત્તિઓના આધારે સતત નવી સામગ્રી બતાવે છે, જેના કારણે બાળકો લાંબા સમય સુધી ડિજિટલ દુનિયામાં ખોવાયેલા રહે છે. સંશોધકોનું માનવું છે કે આવી સ્થિતિમાં ડિજિટલ મીડિયાની અસર માટે માત્ર માતા-પિતા કે બાળકોને જવાબદાર ઠેરવવા યોગ્ય નથી, પરંતુ ટેક કંપનીઓના પ્લેટફોર્મ ડિઝાઈન અને તેમની જવાબદારી પર ધ્યાન આપવું અનિવાર્ય છે.

રિપોર્ટમાં ઇન્ટરનેટ પર રહેલા અન્ય જોખમોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. જેમાં ઓનલાઈન બુલિંગ, ખોટી માહિતી, નફરત ફેલાવતી સામગ્રી, શરીરની બનાવટ (બોડી ઈમેજ) ને લઈને દબાણ અને ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ ખોટી સ્વાસ્થ્ય સલાહ જેવા જોખમો સામેલ છે. આ સાથે જ, એઆઈ (AI) ચેટબોટ્સ સાથે ભાવનાત્મક જોડાણ અને ખાસ કરીને બાળકોને નિશાન બનાવતા ડિજિટલ કન્ટેન્ટ બાબતે પણ સાવચેતી રાખવાની જરૂરિયાત દર્શાવવામાં આવી છે.

સ્ક્રીન ટાઈમની અસર અંગેના મોડેલિંગ અનુમાનોમાં જાણવા મળ્યું છે કે, જે લોકો દિવસમાં બે કલાકથી વધુ સમય સ્ક્રીન સામે વિતાવે છે, દુનિયાભરમાં ડિપ્રેશનના લગભગ ૨૦ ટકા અને મેદસ્વીતાના (ઓબેસિટી) લગભગ ૧૫ ટકા કેસો આ મર્યાદાથી વધુ સ્ક્રીન ટાઈમ સાથે જોડાયેલા છે.

ભારત સંદર્ભે આ અભ્યાસમાં એક મહત્વનો આંકડો સામે આવ્યો છે. રિપોર્ટ મુજબ, ૧૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના ૭૭ ટકા બાળકોએ અભ્યાસના કામ માટે જનરેટિવ એઆઈ ટૂલ્સનો ઉપયોગ કર્યો છે. આ દર્શાવે છે કે બાળકોની ડિજિટલ દુનિયા હવે માત્ર મોબાઈલ ગેમ્સ કે સોશિયલ મીડિયા સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તેઓ અભ્યાસ, માહિતી એકઠી કરવા અને પ્રશ્નોના જવાબ મેળવવા માટે પણ એઆઈ આધારિત સાધનોનો વ્યાપક ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.