બેરોજગારી ઘટી હોવા છતાં ભારતમાં યોગ્ય કામ અને સામાજિક સુરક્ષાનો અભાવ

દિગ્ગજ અહેવાલ અનુસાર, ભારતમાં બેરોજગારી દર ૨૦૧૭-૧૮ના ૬.૧ ટકાથી ઘટીને ૨૦૨૩-૨૪માં ૩.૨ ટકા પર આવી ગયો છે. સરકારી દસ્તાવેજોમાં વ્યાપકપણે અહેવાલ આવ્યા મુજબ આ જ સમયગાળામાં દાયકાઓમાં પ્રથમ વખત મહિલા શ્રમબળ સહભાગિતામાં પણ વધારો થયો છે. આ હકારાત્મક વિકાસના પ્રકાશમાં, તાજેતરમાં ભારતમાં કેવા પ્રકારની નોકરીઓનું સર્જન થયું છે અને તેની સાથે કઈ કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓ જોડાયેલી છે તે પૂછવાનો યોગ્ય સમય છે.

આ બાબત મહત્વપૂર્ણ છે કેવળ એટલા માટે કે રોજગાર આપમેળે ગરિમા, સુરક્ષા કે સ્થિર આજીવિકાની ખાતરી આપતો નથી. ઔપચારિક કરાર વિના ગામેન્ટ સીવવામાં રોકાયેલા કામદાર, વીમા કવરેજ વિનાના ગીગ વર્કર કે પેઇડ રજા વિનાના બાંધકામ મજૂર ટેક્નિકલ રીતે રોજગાર મેળવનાર ગણી શકાય, પરંતુ તેઓ યોગ્ય કામના વચનથી બહાર રહે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન (ILO) યોગ્ય કામની વ્યાખ્યા એવા રોજગાર તરીકે કરે છે જે સમાન આવક, કાર્યસ્થળના અધિકારો, સામાજિક સુરક્ષા અને ગરિમા પ્રદાન કરે છે. આ સિદ્ધાંત સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ ૮ (SDG-૮) માં સંકલિત છે, જે "બધા માટે યોગ્ય કામ" ની હિમાયત કરે છે. આ રીતે માપવામાં આવે તો, ભારતનું શ્રમ બજાર સતત ઉચ્ચ સ્તરની અનૌપચારિકતા, અસુરક્ષિત રોજગાર અને વધતી જતી અસમાનતા પ્રદર્શિત કરે છે.

પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) ના બે રાઉન્ડ, ૨૦૧૭-૧૮ અને ૨૦૨૩-૨૪ નો ઉપયોગ કરીને, ભારતમાં રોજગારની ગુણવત્તાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. રોજગાર સ્થિતિ, રોજગાર તક અને સામાજિક સુરક્ષા - આ ત્રણ ઉપ-પરિમાણોના આધારે પાંચ મુખ્ય ઉદ્યોગો (કૃષિ, ઉત્પાદન, બાંધકામ, જથ્થાબંધ અને છૂટક વેપાર, અને પરિવહન) માં બહુપામીય યોગ્ય કામ સૂચકાંક (DWI) તૈયાર કરીને, એવું અવલોકન કરવામાં આવ્યું છે કે ભારતે સમય સાથે કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓમાં સુધારો કરવામાં પ્રગતિ કરી છે. એકંદર DWI ૨૦૧૭-૧૮ માં ૦.૨૪૭ થી વધીને ૨૦૨૩-૨૪ માં ૦.૩૦૨ થયો છે. આ નોકરીની ગુણવત્તામાં થોડો સુધારો દર્શાવે છે, જો કે એકંદર સ્તર ચિંતાજનક રીતે નીચું રહે છે. વધુ મહત્વની વાત એ છે કે, ક્ષેત્રો, ક્ષેત્રો, લિંગ અને જ્ઞાતિ જૂથોમાં પ્રગતિ અસમાન રહી છે.

ગૌણ ક્ષેત્રમાં ઉત્પાદન અને તૃતીય ક્ષેત્રમાં પરિવહને આ સમયગાળા દરમિયાન યોગ્ય કામની પરિસ્થિતિઓમાં સૌથી વધુ સુધારો દર્શાવ્યો છે. ઔપચારિકતા અને ડિજિટાઈઝેશનમાંક્રમિક વધારાને કારણે ઉત્પાદન ક્ષેત્રનો DWI ૦.૩૨૪ થી વધીને ૦.૪૧૧ થયો છે. શહેરી લોજિસ્ટિક્સ અને એપ્લિકેશન-આધારિત પ્લેટફોર્મ કામના વિસ્તરણને કારણે પરિવહન ક્ષેત્રે પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ અનુભવી છે (૦.૨૮૫ થી ૦.૩૫).

જો કે, આ સુધારાઓ એક મહત્વપૂર્ણ ચિંતા પણ દર્શાવે છે. એવા ક્ષેત્રોમાં પણ જ્યાં રોજગારની પરિસ્થિતિઓમાં સુધારો થયો છે, સામાજિક સુરક્ષાની પહોંચ મર્યાદિત રહે છે. મોટી સંખ્યામાં કામદારો પાસે હજુ પણ લેખિત કરાર, પેઇડ રજા, પ્રોવિડન્ટ ફંડ લાભો કે વીમા કવરેજ નથી. જો કે રોજગારની તકો વધી રહી છે, પરંતુ શ્રમ સુરક્ષા અને નોકરીની સુરક્ષા સમાન ગતિએ સુધરી રહી નથી. કૃષિ, જે ભારતના શ્રમબળના સૌથી મોટા હિસ્સાને રોજગારી આપવાનું ચાલુ રાખે છે, તે સૌથી ઓછી ગુણવત્તાવાળી રોજગાર ઉત્પન્ન કરનાર ક્ષેત્ર છે. અભ્યાસ સમયગાળા દરમિયાન કૃષિ ક્ષેત્રનો DWI સીમાંત રીતે ૦.૨૧૧ થી વધીને ૦.૨૬૭ થયો છે; મોટાભાગના કૃષિ કામદારો સ્થિર આવક કે શ્રમ સુરક્ષા વિના સ્વ-રોજગાર અથવા બિનવેતન પારિવારિક કામદારો તરીકે ચાલુ રહે છે. આ મુદ્દો માત્ર ઓછી ઉત્પાદકતાનો નથી; બદલે તે અનૌપચારિક નોકરીઓનો વધારો છે. બાંધકામ અને છૂટક ક્ષેત્રો સમાન વાર્તા કહે છે. કામદારો કેઝ્યુઅલ રોજગાર, સબકોન્ટ્રેક્ટિંગ ચેઇન્સ અને અસુરક્ષિત શ્રમ વ્યવસ્થાઓ પર નિર્ભર રહે છે. કલ્યાણકારી યોજનાઓ કાગળ પર અસ્તિત્વ ધરાવે છે પરંતુ અમલીકરણની ખામીઓ લાખો કામદારોને બાકાત રાખવાનું ચાલુ રાખે છે.

ભારત એમ્પ્લોયમેન્ટ રિપોર્ટ ૨૦૨૪ (ILO-IHD) મુજબ, ભારતના શ્રમબળના લગભગ ૯૦ ટકા ભાગ અનૌપચારિક રીતે રોજગારી પામે છે, જે ૨૦૧૯ થી વધ્યો છે. તે સપ્લાય ચેઇન્સ, ગીગ અને પ્લેટફોર્મ અર્થતંત્રમાં એપ્લિકેશન-આધારિત કામ, લોજિસ્ટિક્સ, હોમ-બેઝ્ડ પ્રોડક્શન અને કરાર અને આઉટસોર્સિંગ દ્વારા ઔપચારિક ઉદ્યોગોમાં પણ વિસ્તર્યું છે.

સામાજિક અસમાનતાના સંદર્ભમાં જોવામાં આવે ત્યારે આ પડકાર વધુ ગંભીર બને છે. લેખકો દ્વારા કરવામાં આવેલ વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે શિક્ષણ, ઔપચારિક સાહસ રોજગાર અને કૌશલ્ય તાલીમ સાથે યોગ્ય કામના પરિણામોમાં નોંધપાત્ર સુધારો થાય છે. જો કે, નોકરીઓનું અનૌપચારિકરણ સમયની સાથે ભારતમાં યોગ્ય કામના સર્જનને ઘટાડે છે. ખાસ કરીને ચિંતાજનક બાબત એ છે કે જ્ઞાતિ અને લિંગ વંચિતતાનું વધતું જોડાણ છે: અનુસૂચિત જનજાતિ અને અન્ય પછાત વર્ગોની મહિલાઓએ ૨૦૧૭-૧૮ અને ૨૦૨૩-૨૪ ની વચ્ચે યોગ્ય કામના પરિણામોમાં ઘટાડો અનુભવ્યો છે, ભલે પુરુષો માટે પરિણામોમાં સુધારો થયો હોય. કોવિડ-૧૯ મહામારી પછી સ્ત્રી અને સામાજિક રીતે હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા બંને હોવા માટેનો શ્રમ બજાર દંડ તીવ્ર બન્યો છે. આ બતાવે છે કે ભારતના શ્રમ બજારમાં અસમાનતા માત્ર આર્થિક નથી, તે જ્ઞાતિ અને લિંગ પદાનુક્રમમાં પણ માળખાકીય રીતે જડેલી છે.

પ્રાદેશિક અસમાનતાઓ શ્રમ બજારની પ્રગતિના અસમાન સ્વભાવને વધુ ઉજાગર કરે છે. ગોવા, કેરળ, તમિલનાડુ અને હરિયાણા જેવા રાજ્યો યોગ્ય કામના સર્જનની દ્રષ્ટિએ નોંધપાત્ર રીતે વધુ સારું પ્રદર્શન કરે છે; તેનાથી વિપરીત, બિહાર, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશ પાછળ રહેવાનું ચાલુ રાખે છે.

આ તારણો ગંભીર નીતિગત ચિંતા તરફ નિર્દેશ કરે છે: જ્યારે ભારત વધુ નોકરીઓનું સર્જન કરવામાં સક્ષમ રહ્યું છે, તેમ છતાં તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે કે આ નોકરીઓ યોગ્ય કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓ અને સુરક્ષા પૂરી પાડે.

ખરાબ ગુણવત્તાવાળા રોજગારનું સર્જન આર્થિક વિકાસ માટે પરિણામો ધરાવે છે. સામાજિક સુરક્ષા વિનાના કામદારો ઓછો ખર્ચ કરે છે, ઓછી બચત કરે છે અને આર્થિક આંચકાઓ પ્રત્યે સંવેદનશીલ રહે છે. વધુમાં, અનૌપચારિકતા ઉત્પાદકતાને ડિપ્રેસ કરે છે, કર ક્ષમતાને નબળી પાડે છે અને અસમાનતામાં વધારો કરે છે. ભારત માત્ર બેરોજગારી દર અને આવક વૃદ્ધિમાં ઘટાડા દ્વારા શ્રમ બજારની સફળતા માપી શકે નહીં. ૨૦૪૭ સુધીમાં વિકસિત ભારત બનવાની આકાંક્ષા ધરાવતો દેશ અનિશ્ચિત, ઓછા પગારવાળા અને અસુરક્ષિત શ્રમ પર અનિશ્ચિત સમય માટે આધાર રાખી શકે નહીં. યોગ્ય કામ વિનાનો આર્થિક વિકાસ એવું શ્રમબળ બનાવી શકે છે જેની પાસે નોકરીઓ હોઈ શકે છે, પરંતુ તે હજુ પણ અસુરક્ષા, અસ્થિરતા અને સુરક્ષાના અભાવ સાથે જીવે છે. ભારતે 'નોકરી ગણતરી અભિગમ' થી 'નોકરી-ગુણવત્તા અભિગમ' પર સ્વિચ કરવું પડશે.

તારણો નિર્દેશ કરે છે કે નીતિએ ક્યાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. પ્રથમ, સામાજિક સુરક્ષા તમામ કામદારો સુધી વિસ્તરવી જોઈએ - ગીગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારો, સ્વ-રોજગાર, ખેડૂતો અને અનૌપચારિક કામદારો - એવી સિસ્ટમો દ્વારા જે રોજગાર સ્થિતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના પોર્ટેબલ અને સુલભ હોય. ઇ-શ્રમ જેવા પ્લેટફોર્મ્સ સારી શરૂઆત છે, પરંતુ માત્ર નોંધણી સુરક્ષાની ખાતરી આપતી નથી; કામદારોને માત્ર ડેટાબેઝ એન્ટ્રી જ નહીં પરંતુ વાસ્તવિક સુરક્ષાની જરૂર છે.

બીજું, ઔપચારિકરણની નીતિઓએ માત્ર વ્યવસાય નોંધણી પર જ નહીં, પરંતુ શ્રમ પરિસ્થિતિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. કર પ્રોત્સાહનો કે સબસિડી મેળવતા સાહસો લેખિત કરાર, પેઇડ રજા અને સામાજિક સુરક્ષા યોગદાન જેવી ફરજિયાત કામદાર સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા હોવા જોઈએ.

ત્રીજું, શ્રમ નીતિઓ વધુ આંતરછેદવાળી હોવી જરૂરી છે. જોતાં કે હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલી જ્ઞાતિ જૂથોની મહિલાઓ એવું જૂથ છે જેના પરિણામો સુધરવાને બદલે બગડ્યા છે, લક્ષિત પગલાં - બાળ સંભાળ સુવિધાઓ, સલામત પરિવહન, કૌશલ્ય તાલીમ અને કાર્યસ્થળના ભેદભાવ સામે સુરક્ષા - કોઈ પછીનો વિચાર ન હોવા જોઈએ.

અંતે, શ્રમ સુધારાઓ વ્યવસાય કરવાની કિંમતને સરળ બનાવવાના સાધન તરીકે મુખ્યત્વે તૈયાર કરવાને બદલે, પ્રથમ કામદારોની જરૂરિયાતોની આસપાસ ડિઝાઇન કરવા જોઈએ.

ચાર શ્રમ સંહિતા ૨૦૨૫ માં શ્રમ નિયમનને સરળ બનાવવા અને સુરક્ષાને વિસ્તૃત કરવાના વચન સાથે રજૂ કરવામાં આવી હતી. જો કે, અમલીકરણ આંશિક અને અસંગત રહે છે. વિવેચકો દલીલ કરે છે કે જ્યારે વ્યવસાયો માટે પાલન સરળ કરવામાં આવ્યું છે, ત્યારે વધતા કરાર સાથે કામદાર સુરક્ષા ઘટી શકે છે.

વિકાસની વાસ્તવિક કસોટી એ નથી કે કામદારો પાસે કોઈ પ્રકારનું કામ છે કે નહીં; તે એ છે કે તે કામ ગરિમા અને સુરક્ષા પૂરી પાડે છે કે નહીં. ત્યાં સુધી, ભારતની રોજગાર સફળતાની વાર્તા અધૂરી રહેશે - કોઈ રાષ્ટ્ર પોતાને વિકસિત કહી શકે નહીં જ્યારે તેનું શ્રમબળ અસુરક્ષિત રહે.

આ લેખ બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી, વારાણસીના અર્થશાસ્ત્ર વિભાગના રિસર્ચ સ્કોલર અનુકૃતિ નેગી, બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્ર વિભાગના સહાયક પ્રોફેસર અને યુનાઇટેડ કિંગડમની યુનિવર્સિટી ઓફ લીડ્સના વિઝિટિંગ રિસર્ચ ફેલો પ્રિયબ્રત સાહુ અને આણંદની IRMA, "ત્રિભુવન" સહકારી યુનિવર્સિટીના સહાયક પ્રોફેસર સંતોષ કુમાર ડાશ દ્વારા લખવામાં આવ્યો છે.