મુઘલ બાદશાહ જહાંગીરે અમદાવાદને ગરદાદ અને જહન્નુમાબાદ કહીને કેમ નફરત કરી

મુઘલ બાદશાહ જહાંગીરે અમદાવાદ શહેર પ્રત્યે પોતાની નફરત અને ગુસ્સો ખુલ્લેઆમ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે પોતાની આત્મકથા 'તુઝુક-એ-જહાંગીરી' (જહાંગીરનામા) માં અમદાવાદ માટે ગરદાદ, જહન્નુમાબાદ, શમુમિસ્તાન, બીમારીસ્તાન અને ઝુકુમદાર જેવા નકારાત્મક શબ્દોનો પ્રયોગ કર્યો હતો. બાદશાહને આ શહેરની આબોહવા, પાણીની ગુણવત્તા અને આસપાસના વાતાવરણ પ્રત્યે ભારે અસંતોષ હતો.

બીબીસી હિન્દીના અહેવાલ મુજબ, જહાંગીરે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે આ શહેરના સ્થાપકને અહીં એવું કયું સૌંદર્ય દેખાયું હશે કે તેમણે અહીં શહેર વસાવ્યું અને અન્ય બાદશાહોએ તેમના જીવનના કિંમતી વર્ષો અહીં કેવી રીતે વિતાવ્યા હશે, જે તેમની કલ્પનાથી પણ પર હતું. તેમણે નોંધ્યું હતું કે અહીં ગરમ હવાઓ ચાલે છે અને પાણીની ભારે અછત રહે છે. જહાંગીરે અમદાવાદને 'ગરદાદ' એટલે કે ધૂળથી ભરેલું શહેર કહ્યું હતું, કારણ કે ત્યાંની હવા ધૂળથી ભરેલી હતી અને પાણી પીવાલાયક નહોતું.

શહેરની ભૌગોલિક સ્થિતિ વિશે વાત કરતા બાદશાહે લખ્યું હતું કે શહેરની પાસે વહેતી નદી ચોમાસા સિવાયના બાકીના સમયમાં સુકાઈ જતી હતી. કૂવાઓનું પાણી મોટે ભાગે ખારું હતું, જ્યારે તળાવોનું પાણી ધોબીઓએ કપડાં ધોઈને છાશ જેવું બનાવી દીધું હતું. સમૃદ્ધ લોકોના ઘરોમાં ટાંકા હતા જેમાં તેઓ વરસાદી પાણી એકઠું કરી આખું વર્ષ વાપરતા હતા, પરંતુ જહાંગીરના મતે બહારની હવા ન લાગે તેવું આવું પાણી સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક હતું. શહેરની બહારની જમીન હરિયાળીને બદલે કાંટાઓ (થોર) થી ઢંકાયેલી હતી અને આ કાંટાઓ પરથી વહેતી હવાની અસર વિશે તેઓ જાણતા હતા.

જહાંગીરના સમયમાં અમદાવાદમાં ૮ સૂબેદાર નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. સૂબેદાર મુકર્રબ ખાનના સમય દરમિયાન બાદશાહ જહાંગીરે ગુજરાતની મુલાકાત લીધી હતી. તેઓ માલવાથી ખંભાત થઈને અમદાવાદ આવવાના હતા. હિજરી સન ૧૦૨૭, એટલે કે વર્ષ ૧૬૧૭ના ડિસેમ્બર મહિનામાં ૩૦ તારીખની આસપાસ, બાદશાહનો કાફલો ખંભાતમાં સમુદ્રની સહેલગાહ કર્યા પછી અમદાવાદ જવા રવાના થયો હતો.

પાંચ દિવસની મુસાફરી બાદ તેમનો કાફલો અમદાવાદ પહોંચ્યો. શહેરના પ્રવેશનો મુહૂર્ત બીજા દિવસે હોવાથી તેમણે કાંકરિયા તળાવ પાસે ડેરા નાખ્યા હતા. જહાંગીરે લખ્યું છે કે કાંકરિયા તળાવની અંદરનો બાગ ઉજ્જડ થઈ ગયો હતો અને ઇમારતો પડી ગઈ હતી, જેના કારણે સફી ખાન દ્વારા તેની મરમ્મત કરવામાં આવી હતી. બાદશાહને કાંકરિયાની બનાવટ ખૂબ પસંદ આવી હતી, પરંતુ નગીનાવાડીના પુલ પાસે તળાવના કિનારે 'તબકાત-એ-અકબરી'ના લેખક અને પ્રખ્યાત બક્ષી નિઝામુદ્દીન અહમદ ખાનનો બાગ હતો, જેના વૃક્ષો કાપી નાખવામાં આવ્યા હતા.

બીજા દિવસે જ્યારે તેમણે અમદાવાદમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારે રસ્તામાં તેમને જોવા માટે લોકોની ભારે ભીડ ઉમટી પડી હતી. જહાંગીરે નોંધ્યું હતું કે કાંકરિયાથી ભદ્ર સુધીના સમગ્ર રસ્તામાં માત્ર ધૂળ જ ધૂળ હતી. મુખ્ય રસ્તો પહોળો અને વિશાળ હતો, પરંતુ દુકાનોનો દેખાવ રસ્તાની શોભા મુજબ નહોતો. મકાનો લાકડાના બનેલા હતા અને રસ્તા તરફના તેમના થાંભલાઓ પાતળા અને નબળા હતા.

અમદાવાદ પહોંચ્યા બાદ જહાંગીરે તેમના પુત્ર શાહજહાંનો ૨૭મો જન્મદિવસ ઉજવ્યો હતો. જોકે, શહેર પસંદ ન આવવાને કારણે તેમણે માલવા થઈને આગ્રા જવાના વિચાર કર્યો અને ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૧૬૧૮ના રોજ અમદાવાદ છોડ્યું. પરંતુ જ્યારે કાફલો માલવાની સીમા સુધી પહોંચ્યો, ત્યારે તેમને બેચેની અનુભવાઈ અને તેમણે ફરીથી અમદાવાદ પરત ફરવાનો નિર્ણય કર્યો. માલવાની સીમાથી ઝાલોદ થઈને તેઓ ૧૭ એપ્રિલ ૧૬૧૮ના રોજ ફરીથી શહેરમાં પ્રવેશ્યા.

આ બીજી મુલાકાત દરમિયાન તેમનો પ્રવાસ લાંબો હતો, પરંતુ તે દરમિયાન શહેરમાં એક બીમારી ફેલાઈ ગઈ હતી. જહાંગીરે લખ્યું છે કે અમદાવાદમાં ભાગ્યે જ કોઈ એવી વ્યક્તિ રહી હશે જેને આ બીમારી ન થઈ હોય, જોકે રાહતની વાત એ હતી કે તેનાથી મૃત્યુ પામેલા લોકોની સંખ્યા બહુ વધારે નહોતી. જહાંગીર પોતે પણ તાવથી પીડાતા હતા અને તે સમયે અમદાવાદમાં રહેતા યુરોપિયન લોકો પણ આ બીમારીની ચપેટમાં આવ્યા હતા. આ બીમારીના દુઃખ અને નબળાઈથી પરેશાન થઈને જહાંગીરે અમદાવાદ પ્રત્યે પોતાનો ગુસ્સો અને નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી અને તેને ગરદાદ, જહન્નુમાબાદ અને શમુમિસ્તાન જેવા ઉપનામો આપ્યા હતા.

આજે અમદાવાદ તેની સમૃદ્ધ વિરાસત, ભવ્ય સ્થાપત્ય અને યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી તરીકે સન્માનિત સ્થાન ધરાવે છે.