શિક્ષણ ક્ષેત્રે મોટો ફેરફાર: શિક્ષક તાલીમાર્થીઓ માટે પુખ્ત સાક્ષરતા અભિયાન ફરજિયાત બન્યું

કેન્દ્ર સરકારના શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી નવી માર્ગદર્શિકા મુજબ, નેશનલ કાઉન્સિલ ફોર ટીચર એજ્યુકેશન (NCTE) દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત શિક્ષક શિક્ષણ કાર્યક્રમોમાં નોંધાયેલા વિદ્યાર્થીઓ માટે પુખ્ત સાક્ષરતા અભિયાનમાં જોડાવું હવે ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે. આ તાલીમાર્થીઓએ કેન્દ્રની ઉલ્લાસ (Understanding of Lifelong Learning for All in Society) યોજના અથવા નવ ભારત સાક્ષરતા કાર્યક્રમ (NILP) હેઠળ પાંચ થી આઠ નિરક્ષર પુખ્ત વયના લોકોને ભણાવવા પડશે અને તેમને સાક્ષરતા પ્રમાણપત્ર મેળવવામાં મદદ કરવાની રહેશે. મહત્વની વાત એ છે કે, આ તાલીમાર્થીઓના શૈક્ષણિક ક્રેડિટ્સ સીધા જ તેમના દ્વારા ભણાવવામાં આવેલા શીખનારાઓના સફળ પ્રમાણપત્ર સાથે જોડવામાં આવશે.

શિક્ષણ રાજ્ય મંત્રી જયંત ચૌધરી દ્વારા ૨૮ ઓક્ટોબરના રોજ 'ઉલ્લાસ – નવ ભારત સાક્ષરતા કાર્યક્રમ હેઠળ શિક્ષક શિક્ષણ સંસ્થાઓ (TEIs) માટે માર્ગદર્શિકા' લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. આ નવી માર્ગદર્શિકા હેઠળ, NCTE દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત વિવિધ કોર્સમાં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થી શિક્ષકો માટે આ કાર્યમાં ભાગ લેવો અનિવાર્ય બનાવવામાં આવ્યો છે. આ કોર્સમાં બેચલર ઓફ એજ્યુકેશન (B.Ed.), બેચલર ઓફ ફિઝિકલ એજ્યુકેશન (B.P.Ed.), માસ્ટર્સ ઓફ એજ્યુકેશન (M.Ed.), માસ્ટર્સ ઓફ ફિઝિકલ એજ્યુકેશન (M.P.Ed.), ડિપ્લોમા ઇન એલિમેન્ટરી એજ્યુકેશન (D.El.Ed.) અને ઇન્ટિગ્રેટેડ ટીચર એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ (ITEP) નો સમાવેશ થાય છે.

પુખ્ત સાક્ષરતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને શીખનારાઓના ગૌરવ તથા આત્મવિશ્વાસને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં ઉલ્લાસની ભૂમિકાને સ્વીકારતા, જયંત ચૌધરીએ જણાવ્યું હતું કે, "નવી માર્ગદર્શિકાઓ વિદ્યાર્થી શિક્ષકોને રાષ્ટ્રના સશક્તિકરણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવા માટે સક્ષમ બનાવશે." જોકે, આ માર્ગદર્શિકામાં કયા શૈક્ષણિક બેચ, પ્રવેશનું વર્ષ અથવા અમલીકરણની ચોક્કસ તારીખનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી.

માર્ગદર્શિકામાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે, NCTE એ શિક્ષક શિક્ષણ કાર્યક્રમોમાં ઉલ્લાસ યોજનાને સમાવીને, યોગ્ય ક્રેડિટ અથવા સમકક્ષ ગુણ અથવા ગ્રેડ લિંકેજ સાથે નિયમનકારી અને શૈક્ષણિક માર્ગદર્શન પૂરું પાડવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. આ સંદર્ભમાં, વિદ્યાર્થી શિક્ષકો એટલે એવા વ્યક્તિઓ જે NCTE માન્ય કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રી-સર્વિસ ટીચર એજ્યુકેશન કોર્સ કરી રહ્યા છે. તેઓએ ઉલ્લાસ હેઠળ સ્વયંસેવક શિક્ષકો (VTs) તરીકે નોંધણી કરાવવી પડશે અને તેમના શિક્ષક શિક્ષણ કાર્યક્રમના ભાગ રૂપે પુખ્ત સાક્ષરતા શીખવવાનું કાર્ય હાથ ધરવું પડશે.

હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સ દ્વારા જોવામાં આવેલી ૩૨ પાનાની આ માર્ગદર્શિકા જણાવે છે કે, "NCTE માન્યતા પ્રાપ્ત તમામ શિક્ષક શિક્ષણ કાર્યક્રમોમાં નોંધાયેલા તમામ વિદ્યાર્થી શિક્ષકોએ ઉલ્લાસ હેઠળ સ્વયંસેવક શિક્ષકો તરીકે કાર્ય કરવું આવશ્યક છે." ઉલ્લેખનીય છે કે, એપ્રિલ ૨૦૨૨ થી શરૂ થયેલી આ યોજનામાં શાળાઓ અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓના વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો, નાગરિક સમાજ સંસ્થાઓના સભ્યો, સમુદાયના સભ્યો, ગૃહિણીઓ અને 'માય ભારત', NSS અને NCC સાથે જોડાયેલા સ્વયંસેવકોનું વિશાળ નેટવર્ક સામેલ હોવાનું વિચારવામાં આવ્યું છે, પરંતુ નવી માર્ગદર્શિકા ખાસ કરીને માન્યતા પ્રાપ્ત શિક્ષક શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં નોંધાયેલા વિદ્યાર્થી શિક્ષકોની ભાગીદારી ફરજિયાત બનાવે છે.

શીખનારાઓનું લક્ષ્ય તાલીમ કાર્યક્રમની અવધિ પર આધારિત રહેશે. જે વિદ્યાર્થીઓ બે વર્ષના કાર્યક્રમોમાં નોંધાયેલા છે તેમણે ઓછામાં ઓછા પાંચ શીખનારાઓને સાક્ષર બનાવવા પડશે. ત્રણ વર્ષના કાર્યક્રમોમાં નોંધાયેલા વિદ્યાર્થીઓએ છ શીખનારાઓ અને ચાર વર્ષના કાર્યક્રમોમાં નોંધાયેલા વિદ્યાર્થીઓએ આઠ શીખનારાઓને સાક્ષરતાના સ્તરે પહોંચાડવાના રહેશે.

ઉલ્લાસ યોજના, જેનું પૂરું નામ 'અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ઓફ લાઈફલોંગ લર્નિંગ ફોર ઓલ ઇન સોસાયટી' છે, તે ૧૫ વર્ષ અને તેથી વધુ વયના નિરક્ષર લોકો માટે એપ્રિલ ૨૦૨૨ માં શરૂ કરવામાં આવેલી કેન્દ્રની પુખ્ત સાક્ષરતા કાર્યક્રમ છે. આ યોજનાનો લક્ષ્યાંક ૨૦૨૭ સુધીમાં ૫ કરોડ શીખનારાઓને આવરી લેવાનો છે. આ કાર્યક્રમ સ્વયંસેવકો દ્વારા રૂબરૂ શિક્ષણ અને મોબાઈલ એપ્લિકેશન તેમજ સામુદાયિક શિક્ષણ કેન્દ્રો દ્વારા ઉપલબ્ધ ડિજિટલ લર્નિંગ મટીરીયલનું મિશ્રણ કરે છે.

શીખનારાઓ પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યા જ્ઞાનની સાથે સાથે મહત્વપૂર્ણ જીવન કૌશલ્યો, વ્યાવસાયિક કૌશલ્યો, મૂળભૂત શિક્ષણ અને સતત શિક્ષણનો અભ્યાસ કરશે, ત્યારબાદ તેઓ ફાઉન્ડેશનલ લિટરેસી એન્ડ ન્યુમરસી એસેસમેન્ટ ટેસ્ટ (FLNAT) માં ઉપસ્થિત થશે. જેઓ FLNAT પાસ કરશે તેમને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓપન સ્કૂલિંગ તરફથી સાક્ષરતા પ્રમાણપત્ર મળશે.

માર્ગદર્શિકામાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે માત્ર ઉલ્લાસમાં ભાગ લેવાથી જ વિદ્યાર્થી શિક્ષકો શૈક્ષણિક ક્રેડિટ માટે પાત્ર બનશે નહીં. માર્ગદર્શિકા મુજબ, "ક્રેડિટ અથવા સમકક્ષ ગ્રેડ/ગુણ ત્યારે જ વિદ્યાર્થી શિક્ષકોને (VTs) આપવામાં આવશે જ્યારે તેમને સોંપવામાં આવેલા શીખનારાઓ સફળતાપૂર્વક FLNAT માં ઉપસ્થિત થાય અને ઉલ્લાસ હેઠળ સાક્ષર તરીકે પ્રમાણિત થાય." FLNAT વર્ષમાં બે વાર લેવામાં આવે છે. આ પહેલમાં ભાગ લેવા માટે કોઈ નાણાકીય પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે નહીં, પરંતુ શૈક્ષણિક ક્રેડિટ અથવા સમકક્ષ ગુણ અને ગ્રેડ એ જ પ્રોત્સાહન તરીકે કામ કરશે.

કાર્યક્રમ હેઠળ, વિદ્યાર્થી શિક્ષકો શિક્ષક શિક્ષકોની મદદથી ઉલ્લાસ મોબાઈલ એપ્લિકેશન પર સ્વયંસેવક શિક્ષકો તરીકે પોતાની નોંધણી કરાવશે. તેઓ શીખનારાઓની ઓળખ કરવા અને નોંધણી કરવા, શિક્ષણના સમયપત્રકનું આયોજન કરવા, પાઠ તૈયાર કરવા અને તેમની પ્રગતિ પર દેખરેખ રાખવા માટે નિયમિત મૂલ્યાંકન કરવા માટે જવાબદાર રહેશે. તેમની શિક્ષણની જવાબદારીઓ માત્ર પાયાનું વાંચન, લેખન અને સંખ્યા જ્ઞાન પૂરતી મર્યાદિત રહેશે નહીં. તેઓ વિવિધ પ્રકારના શીખનારાઓ માટે યોગ્ય બહુભાષી, સર્વસમાવેશી અને સંદર્ભ-સંવેદનશીલ શિક્ષણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને ડિજિટલ અને નાણાકીય સાક્ષરતા સહિતના મહત્વપૂર્ણ જીવન કૌશલ્યો પણ શીખવશે.

વિદ્યાર્થી શિક્ષકોએ શીખનારાઓને FLNAT માં ઉપસ્થિત થવા માટે આત્મવિશ્વાસ વધારવામાં મદદ કરવાની રહેશે અને મૂલ્યાંકનમાં તેમની ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવાની રહેશે. તેઓ શીખનારાઓના પ્રોફાઇલ, મૂલ્યાંકન રેકોર્ડ, પ્રગતિ અહેવાલો અને શીખનારાઓ સાથેની તેમની વાતચીતના જીઓ-ટેગ્ડ ફોટોગ્રાફ્સ દ્વારા તેમના શિક્ષણના અનુભવનું દસ્તાવેજીકરણ પણ કરશે.

માર્ગદર્શિકા શિક્ષક શિક્ષણ સંસ્થાઓને આ કાર્યક્રમના અમલીકરણ અને દેખરેખની જવાબદારી સોંપે છે. સંસ્થાઓના વડાઓ સમગ્ર રીતે ઇન-ચાર્જ રહેશે અને રાજ્ય તથા જિલ્લા સત્તાધિકારીઓ સાથે સંકલન કરવા, નિરક્ષર શીખનારાઓની ઓળખ કરવા અને તેમને વિદ્યાર્થી શિક્ષકોને સોંપવા માટે નોડલ અધિકારીઓની નિમણૂક કરશે. સંસ્થાઓ શીખનારાઓની ઓળખ કરવા માટે બે મોડેલ અનુસરી શકે છે — ઇન્સ્ટિટ્યુશનલ ટેગિંગ, જે હેઠળ રાજ્ય સત્તાધિકારીઓ શિક્ષક શિક્ષણ સંસ્થાઓને શીખનારાઓની ફાળવણી કરે છે, અને ઇન્ડિવિડ્યુઅલ ટેગિંગ, જે વિદ્યાર્થી શિક્ષકોને પોતે જ નિરક્ષર પુખ્ત વયના લોકોને ઓળખવાની અને તેમને ઉલ્લાસ પોર્ટલ પર નોંધણી કરવાની મંજૂરી આપે છે.

જે વિસ્તારોમાં પૂરતી સંખ્યામાં નિરક્ષર શીખનારાઓ ઉપલબ્ધ નથી, ત્યાં વિદ્યાર્થી શિક્ષકોને વૈકલ્પિક પ્રવૃત્તિઓ સોંપવામાં આવી શકે છે, જેમાં નવા સાક્ષર થયેલા પુખ્ત વયના લોકોને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓપન સ્કૂલિંગના ઓપન બેઝિક એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામમાં પ્રવેશ મેળવવામાં મદદ કરવી, સામુદાયિક શિક્ષણ કેન્દ્રોને મજબૂત બનાવવું, વ્યાવસાયિક શિક્ષણની સુવિધા આપવી અને સંશોધન આધારિત ફિલ્ડવર્ક હાથ ધરવાનો સમાવેશ થાય છે.

ભારતમાં હાલમાં ૧૫,૫૦૯ માન્યતા પ્રાપ્ત શિક્ષક શિક્ષણ સંસ્થાઓ (TEIs) છે જે ૧૭,૮૪,૩૨૬ માન્ય બેઠકો ઓફર કરે છે.