ભારતમાં ગટર સફાઈ દરમિયાન અનેક કામદારોના મોત, કાયદા છતાં જોખમ યથાવત

ભારતમાં ગટર અને સેપ્ટિક ટેન્કની સફાઈ દરમિયાન કામ કરતા કામદારોના મોતની ઘટનાઓ સતત બની રહી છે. તાજેતરમાં મધ્યપ્રદેશના ઉજ્જૈનમાં એક હોટલના ફૂડ-વેસ્ટ ચેમ્બરની સફાઈ કરતી વખતે ૪ કામદારોના મોત થયા હતા. ધ હિંદુના અહેવાલ મુજબ, સરકારના કાર્યક્રમો, સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશો, કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને મિકેનાઇઝ્ડ સફાઈ ટેકનોલોજી ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, સ્વચ્છતા કામદારો અટકાવી શકાય તેવી પરિસ્થિતિઓમાં જીવ ગુમાવી રહ્યા છે.

સંસદ અને નેશનલ કમિશન ફોર સફાઈ કર્મચારીઓના ડેટા અનુસાર, ગટર અને સેપ્ટિક ટેન્કની સફાઈ દરમિયાન થતા મોતના આંકડા ચિંતાજનક છે. ૨૦૧૪ થી ૨૦૨૫ વચ્ચે ૮૫૯ કામદારોના મોત થયા હતા, જ્યારે ૨૦૧૯ થી ૨૦૨૬ ના મધ્ય સુધીમાં ૪૯૮ કામદારોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, ૨૦૨૧-૨૬ દરમિયાન ૧૮ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ૩૩૨ કામદારોના મોત નોંધાયા હતા. જો વધુ લાંબા ગાળાની વાત કરવામાં આવે તો, ૧૯૯૩ થી ૨૦૨૫ વચ્ચે કુલ ૧,૩૫૦ કામદારોના મોત થયા છે. જોકે, સફાઈ કર્મચારી આંદોલન દ્વારા વારંવાર એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ આંકડાઓ વાસ્તવિકતા કરતા ઘણા ઓછા દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

સરકારે ૨૦૨૧ થી એવો દાવો કર્યો છે કે અસ્વચ્છ શૌચાલયોમાંથી મેન્યુઅલી મળ-મૂત્ર સાફ કરવાની પ્રથા નાબૂદ થઈ ગઈ છે. આના કારણે વહીવટી સંસ્થાઓ મ્યુનિસિપાલિટીઓ અને ખાનગી સંસ્થાઓના નિરીક્ષણની તાકીદથી મુક્ત થઈ ગઈ છે, જ્યારે વાસ્તવમાં સમસ્યાનું મૂળ હજુ પણ ઉકેલાયું નથી. આ કામોમાં ઐતિહાસિક રીતે હાંસિયામાં ધકેલાયેલી જ્ઞાતિઓના લોકોની સંખ્યા વધુ જોવા મળે છે. ૨૦૧૩ થી કાયદામાં ગટર અને સેપ્ટિક ટેન્કની જોખમી સફાઈ અને મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ વચ્ચે તફાવત કરવામાં આવ્યો છે, તેમ છતાં કામદારો હજુ પણ ઝેરી ગેસોના જોખમ હેઠળ રહે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે ડૉ. બલરામ સિંહ (૨૦૨૩) કેસમાં સફાઈ કર્મચારી આંદોલન (૨૦૧૪) હેઠળની જરૂરિયાતોને વધુ મજબૂત બનાવી હતી. કોર્ટે આદેશ આપ્યો હતો કે આઉટસોર્સ કરેલા ગટર સફાઈના કોન્ટ્રાક્ટમાં કામદારોએ ગટરમાં ઉતરવું ન પડે તેની ખાતરી કરવી જોઈએ. સાથે જ, કામદારોના મૃત્યુના કિસ્સામાં વળતર વધારીને ₹૩૦ લાખ કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૨૫ માં બેંગલુરુ સહિત ચાર મેટ્રો શહેરોમાં મેન્યુઅલ ગટર સફાઈ બંધ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ એક વર્ષ પછી, ૨૦૨૩ ના આદેશનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ અને વળતર ચૂકવવામાં નિષ્ફળ રહેવા બદલ ૧૫ મુખ્ય સચિવોને નોટિસ આપવામાં આવી હતી, જેમાં હૈદરાબાદનો પણ સમાવેશ થાય છે.

અહેવાલ મુજબ, ખાનગી કોન્ટ્રાક્ટરો અને મ્યુનિસિપલ સંસ્થાઓ 'પ્રોહિબિશન ઓફ એમ્પ્લોયમેન્ટ એઝ મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સ એન્ડ ધેર રિહેબિલિટેશન એક્ટ ૨૦૧૩' અને તેના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. તેઓ દસ્તાવેજો વગરના દૈનિક વેતન કામદારોને રાખીને પોતાની જવાબદારીમાંથી બચવાનો પ્રયાસ કરે છે. આથી, કામદારોના રોજગારનું ઔપચારિકરણ અને જ્ઞાતિવાદથી પર સામાજિક સુરક્ષા સુધાર્યા વગર આ સમસ્યા દૂર થઈ શકે તેમ નથી.

નેશનલ એક્શન ફોર મિકેનાઇઝ્ડ સેનિટેશન ઇકોસિસ્ટમ યોજના હેઠળ પણ લક્ષ્યો અને પરિણામો વચ્ચે મોટો તફાવત જોવા મળ્યો છે. આ યોજના મુખ્યત્વે શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ પર કેન્દ્રિત છે, પરંતુ તેમાં એક મૂળભૂત ભૂલ છે: રાજ્ય વહીવટી સહાય, જેમ કે કિટ્સનું વિતરણ વધારવા પર ધ્યાન આપે છે, પરંતુ એવી પરિસ્થિતિઓને ઘટાડવા પર ધ્યાન આપતું નથી જે કામદારોના મૃત્યુનું કારણ બને છે.