ભારતમાં ૧૦ વર્ષમાં ૩૮ લાખ લોકોના મોતનું કારણ બન્યું ઝેરી હવા

આજ તકના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં શ્વાસ લેવો એ હવે માત્ર જીવિત રહેવાનું સાધન નથી રહ્યું, પરંતુ તે ધીમે ધીમે મૃત્યુનું કારણ બની રહ્યું છે. સ્વીડનના કારોલિન્સ્કા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા કરવામાં આવેલા એક મહત્વપૂર્ણ સંશોધનમાં ચોંકાવનારા આંકડા સામે આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે વર્ષ ૨૦૦૯ થી ૨૦૧૯ દરમિયાન વાયુ પ્રદૂષણને કારણે ભારતમાં ૩૮ લાખ લોકોએ પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો છે. આ અકાળ મૃત્યુ પાછળનું મુખ્ય કારણ હવામાં પીએમ ૨.૫ (PM 2.5) નામના અત્યંત સૂક્ષ્મ કણોનું પ્રમાણ હોવાનું જણાવાયું છે.

સંશોધન મુજબ, ભારતમાં પીએમ ૨.૫ માટેનો રાષ્ટ્રીય માનક ૪૦ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર નક્કી કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ વાસ્તવિક સ્થિતિ આના કરતા ઘણી વધારે ગંભીર છે. વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન (WHO) ના ધોરણો વધુ કડક છે, જે મુજબ માત્ર ૫ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર સુધીનું પ્રમાણ જ સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે. જો આ કડક માપદંડોને આધારે ગણતરી કરવામાં આવે, તો મૃત્યુનો આંકડો ૧.૬૬ કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે. આ આંકડો સમગ્ર અભ્યાસ સમયગાળા દરમિયાન થયેલા કુલ મૃત્યુના લગભગ ૨૫ ટકા જેટલો છે, જેનો અર્થ એ થાય કે ભારતમાં દર ચારમાંથી એક મૃત્યુ પ્રદૂષિત હવા સાથે સીધી રીતે જોડાયેલું હોઈ શકે છે.

પીએમ ૨.૫ કણોની ભયાનકતા સમજાવતા અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે આ કણો એટલા સૂક્ષ્મ હોય છે કે તેમનો વ્યાસ ૨.૫ માઈક્રોમીટર કે તેથી ઓછો હોય છે. સરખામણી કરીએ તો, મોટાભાગના બેક્ટેરિયા ઓછામાં ઓછા ૫ માઈક્રોન પહોળા હોય છે, જ્યારે એક લાલ રક્તકણનો વ્યાસ આશરે ૬ માઈક્રોન હોય છે. એક માનવ વાળની જાડાઈ લગભગ ૭૦ માઈક્રોન હોય છે. આ કણો એટલા નાના છે કે તે શ્વાસ દ્વારા ફેફસાંના સૌથી ઊંડા ભાગ સુધી પહોંચી શકે છે અને ત્યાંથી લોહીમાં ભળીને સમગ્ર શરીરમાં ફેલાઈ શકે છે. કારોલિન્સ્કા ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે પીએમ ૨.૫ માં દર ૧૦ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટરનો વધારો થવાથી મૃત્યુદરમાં ૮.૬ ટકાનો વધારો થાય છે. આ અસર ભારતના ૬૫૫ જિલ્લાઓમાં જોવા મળી છે.

સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ભારતની સંપૂર્ણ વસ્તી એવા વિસ્તારોમાં રહે છે જ્યાં પીએમ ૨.૫ નું સ્તર ડબલ્યુએચઓ (WHO) ના નિર્ધારિત સુરક્ષિત સ્તર કરતા ઘણું વધારે છે. આ પ્રદૂષિત કણો સેંકડો કિલોમીટર સુધી મુસાફરી કરી શકે છે, જેના કારણે પ્રદૂષણ હવે માત્ર એક શહેરની સમસ્યા ન રહેતા વિશાળ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં ફેલાઈ ગયું છે. અગાઉ વાયુ પ્રદૂષણને માત્ર મોટા મહાનગરોની સમસ્યા માનવામાં આવતી હતી, પરંતુ હવે સ્થિતિ બદલાઈ રહી છે. આસામ-મેઘાલય સરહદ પર આવેલું નાનું ઔદ્યોગિક શહેર બર્નીહાટ હવે ભારતનું સૌથી પ્રદૂષિત સ્થળ બની ગયું છે, જ્યાં વાર્ષિક પીએમ ૨.૫ નું સ્તર ૧૩૩.૪ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર નોંધાયું છે. આ આંકડો રાષ્ટ્રીય માનક કરતા ૩.૩ ગણો વધારે છે અને દિલ્હીના ૧૦૪.૯ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર કરતા પણ વધુ છે.

કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ અને એક્યુએર (IQAir) ના અહેવાલ મુજબ, ગુરુગ્રામમાં ૯૧.૭, શ્રીગંગાનગરમાં ૮૭.૨, ફરીદાબાદમાં ૮૪.૭, ગ્રેટર નોઈડામાં ૮૩.૬ અને મુઝફ્ફરનગરમાં ૮૩.૪ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટર સ્તર નોંધાયું છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે ઔદ્યોગિક વિસ્તારો અને ઝડપથી શહેરીકરણ પામતા નાના શહેરો હવે સંકટના નવા કેન્દ્રો બની રહ્યા છે. સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટના અહેવાલ મુજબ, ૨૦૨૪-૨૫ ની શિયાળાની ઋતુમાં દિલ્હી, મુંબઈ, કોલકાતા, બેંગલુરુ, હૈદરાબાદ અને ચેન્નાઈ જેવા મહાનગરોમાં પણ પીએમ ૨.૫ નું સ્તર વધુ બગડ્યું છે. રેસ્પિરર લિવિંગ સાયન્સના ચાર વર્ષના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે ૧૧ મહાનગરોમાં પીએમ ૧૦ નું સ્તર સતત રાષ્ટ્રીય માનક ૬૦ માઈક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘન મીટરથી ઉપર રહ્યું છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ કોઈ અવારનવાર થતું પ્રદૂષણ નથી, પરંતુ આખા વર્ષ દરમિયાન સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે, જેના કારણે શહેરી વસ્તી લાંબા સમય સુધી આ ખતરનાક કણોના સંપર્કમાં રહે છે.

કારોલિન્સ્કા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ એ સ્વીડનની એક અગ્રણી તબીબી યુનિવર્સિટી છે, જે વિશ્વના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત સંશોધન કેન્દ્રોમાંનું એક ગણાય છે. આ સંસ્થા મુખ્યત્વે તબીબી વિજ્ઞાન અને જાહેર આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં વૈશ્વિક સ્તરે સંશોધન કરવા માટે જાણીતી છે.