મતદારોમાં જાગૃતિ લાવતા સિવિલ સોસાયટી જૂથોને રાહત આપતો સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો

સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે, ૨ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ચૂંટણી સત્તાધિકારીઓ પાસે મતદારોમાં જાગૃતિ લાવવાના અભિયાનો પર એકાધિકાર નથી. કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે સ્થાનિક સમુદાયો સાથે જોડાઈને ચૂંટણીમાં ભાગ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતા કાર્યકરો પર રાજકીય પક્ષપાતનો આરોપ લગાવી શકાય નહીં.

ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતના નેતૃત્વ હેઠળની ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેંચે રાજસ્થાન રાજ્ય ચૂંટણી પંચ (SEC) દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલા આદેશને રદ કર્યો છે. રાજ્યમાં પંચાયત ચૂંટણીઓ પહેલા સિવિલ સોસાયટીના જૂથોને મતદારો સુધી પહોંચવાની મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો. રાજ્ય ચૂંટણી પંચે શંકા વ્યક્ત કરી હતી કે આ કાર્યકરો "બીજા કોઈના કહેવા પર" કામ કરી રહ્યા છે. પંચના વકીલે એવી દલીલ પણ કરી હતી કે ચૂંટણી પંચ પોતે પહેલેથી જ મતદારોમાં જાગૃતિ લાવવાના અભિયાનો ચલાવી રહ્યું છે.

આ બાબતે સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ જોયમાલ્યા બાગચીએ નોંધ્યું હતું કે, જો ચૂંટણી પંચ આ અભિયાનો ચલાવી રહ્યું છે તેનો અર્થ એ નથી કે અન્ય કોઈ સત્તાધિકારી આ પ્રકારના અભિયાનો કરી શકશે નહીં. તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે જો આ સિવિલ સોસાયટી જૂથો દ્વારા કોઈ ભ્રષ્ટ પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં આવે, તો પંચ તેને નિયંત્રિત કરી શકે છે, પરંતુ તેઓ મતદારોમાં જાગૃતિ લાવવાના પ્રયાસો પર પોતાનો એકાધિકાર જમાવી શકતા નથી.

અરુણા રોય જેવા અરજદાર કાર્યકરો વતી વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે દલીલ કરી હતી કે સિવિલ સોસાયટી જૂથો દ્વારા લેવામાં આવેલી આ પહેલ સંપૂર્ણપણે જાહેર હિતમાં હતી. જોકે, તેમને રાજ્યમાં BNSS ની કલમ ૧૬૩ હેઠળ પ્રતિબંધાત્મક આદેશોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ભૂષણે જણાવ્યું હતું કે તેઓ ૨૦ થી વધુ લોકો નથી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે જ્યાં સુધી શાંતિ ભંગ ન થાય ત્યાં સુધી ચૂંટણી પહેલા કલમ ૧૬૩ લાદવી જોઈએ નહીં. તેમણે કહ્યું કે તેઓ માત્ર એટલું જ કહે છે કે મતદારો લાંચ ન લે, કારણ કે તે તેમને પાછળથી મુશ્કેલીમાં મૂકી શકે છે. તેઓ મતદારોને પંચાયત રાજ ચૂંટણીઓમાં મુક્ત, ન્યાયી અને સન્માનજનક રીતે ભાગ લેવા માટે કહે છે.

વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણીનો આગામી તબક્કો ૧૪-૧૫ નવેમ્બરના રોજ યોજાવાનો છે. અરજદારોએ આ અભિયાનો ચલાવવા માટે રાજ્ય ચૂંટણી પંચને બે વાર પરવાનગી માંગી હતી, પરંતુ તેને સીધી રીતે નકારી દેવામાં આવી હતી. તેમણે ચૂંટણી નજીક હોવાના બહાને મંજૂરી ન આપવી અને કલમ ૧૬૩ લાદવી તે રિડિક્યુલસ (હાસ્યજનક) ગણાવી હતી. તેમણે ફરીથી ભાર મૂક્યો હતો કે મતદારોમાં જાગૃતિ લાવવાના અભિયાનો ખાસ કરીને લોકોને નોટા (NOTA) નો ઉપયોગ કરવા અને નાણાં ન લેવા જેવા મુખ્ય તથ્યો વિશે જાગૃત કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા હોય છે.