દવાઓના ભાવમાં મોટો તફાવત: સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને આકરા સવાલો કર્યા

દવાઓની મહત્તમ છૂટક કિંમત (MRP) અને રિટેલરોને મળતી કિંમતો વચ્ચેના વિશાળ તફાવત અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને સખત શબ્દોમાં ઠપકો આપ્યો છે. જસ્ટિસ વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે પૂછ્યું કે આખી સિસ્ટમ દવા ઉત્પાદકોને મદદ કરી રહી હોય તેવું કેમ લાગે છે? કોર્ટે દવાઓના ભાવ પર નિયંત્રણ ન રાખવા બદલ નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ ઓથોરિટી (NPPA) ને નિષ્ક્રિય ગણાવી હતી. અદાલતે પ્રશ્ન કર્યો હતો કે સરકારની નજર સામે આ બધું થઈ રહ્યું છે, તો શું તેને આ રીતે બેફામ ચાલવા દેવું જોઈએ?

દૈનિક ભાસ્કરના અહેવાલ મુજબ, આ મુદ્દે સુનાવણી બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે ઘણી દવાઓની પડતર કિંમત માત્ર ૧૦-૨૦ રૂપિયા હોય છે, જે રિટેલરને ૩૦ રૂપિયામાં મળે છે, પરંતુ તેની MRP ૧૫૦-૨૦૦ રૂપિયા છાપેલી હોય છે. આ મોટો તફાવત કોર્ટને ચિંતાજનક લાગ્યો છે. ભારતમાં હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા પર થતા કુલ ખર્ચમાં દવાઓનો મોટો હિસ્સો હોય છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કુલ સારવાર ખર્ચના ૧૯% અને શહેરી વિસ્તારોમાં ૧૫% ખર્ચ દવાઓ પાછળ થાય છે, એટલે કે સરેરાશ કુલ ખર્ચના ૧૭% દવાઓ પાછળ ખર્ચાય છે.

કેન્સરની દવાઓના ભાવ અંગે પણ કોર્ટે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. ટીવી૯ ગુજરાતીના અહેવાલ મુજબ, કોર્ટે એક ચોંકાવનારું ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે જે કીમોથેરાપી ઇન્જેક્શનની મૂળ કિંમત ₹૧૧,૦૦૦ છે, તેને ખાનગી હોસ્પિટલો ₹૧.૧૦ લાખથી લઈને ₹૧.૩૦ લાખ સુધીમાં વેચે છે. અગાઉ ૨૯ સપ્ટેમ્બરના રોજ સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે ₹૨,૭૦૦ની કેન્સરની દવા પર ₹૨૭,૦૦૦ની MRP હોવા અંગે સવાલ ઉઠાવતા તેને 'નરસંહાર' સમાન ગણાવી હતી. કોર્ટે કેન્દ્રને પૂછ્યું કે આ તો ધોળા દિવસે લૂંટ છે; શું સરકાર લોકો માટે છે?

કેન્દ્ર સરકાર તરફથી હાજર એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ (ASG) ઐશ્વર્યા ભાટીએ જણાવ્યું હતું કે સરકારની નીતિ મુજબ આખું ઇકોસિસ્ટમ નિયંત્રિત કરી શકાય તેમ નથી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે ભારતમાં દવાઓના ભાવ વિશ્વમાં સૌથી ઓછા છે અને સરકારને દવાઓની સસ્તી ઉપલબ્ધતા તથા ફાર્મા ઉદ્યોગના વ્યાપારી હિતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂર છે. જોકે, કોર્ટે આ દલીલો પર ટકોર કરતા કહ્યું કે આ ફેરફારો મનસ્વી છે કારણ કે તે ₹૧૧,૦૦૦ થી ₹૧,૩૦,૦૦૦ સુધીના જંગી ભાવના તફાવતને દૂર કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.

કેન્સરની દવાઓના 'ટ્રેડ માર્જિન' અંગે કેન્દ્રએ જણાવ્યું હતું કે તેમણે એન્ટી-કેન્સર દવાઓના ટ્રેડ માર્જિનને MRP ના ૩૦% સુધી મર્યાદિત કરવાનો મહત્વનો નિર્ણય લીધો છે. કેન્દ્રના જણાવ્યા મુજબ, આ નિર્ણયથી દર્દીઓને વાર્ષિક અંદાજે ₹૨,૫૦૦ કરોડની બચત થવાની અપેક્ષા છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે ૧૨ ઓક્ટોબરની સુનાવણીમાં કહ્યું હતું કે કેન્દ્રનો આ જવાબ સંતોષકારક નથી અને સરકારે અન્ય દવાઓના ટ્રેડ માર્જિન પર મર્યાદા કેમ નથી લાદી તે અંગે સવાલ કર્યો હતો.

સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું છે કે ૯૦% દવાઓ 'ડ્રગ પ્રાઇસ કંટ્રોલ ઓર્ડર' (DPCO) ના દાયરાની બહાર છે. DPCO હેઠળ 'નેશનલ લિસ્ટ ઓફ એસેન્શિયલ મેડિસિન્સ' (NLEM) માં સમાવિષ્ટ દવાઓની મહત્તમ કિંમત સરકાર નક્કી કરે છે, પરંતુ જે દવાઓ આ યાદીમાં નથી, તેમના પર સરકારનું સીધું નિયંત્રણ ઓછું હોય છે. અદાલતે વધુમાં જણાવ્યું કે સરકાર 'આયુષ્માન ભારત' જેવી યોજનાઓ હેઠળ ₹૫ લાખ સુધીનો ખર્ચ પૂરો પાડે છે, પરંતુ દવાઓના આ આંધળા નફાખોરીના કારણે આર્થિક બોજ સામાન્ય દર્દી અને તેના પરિવાર પર જ આવે છે. દવા કંપનીઓ પાસેથી ₹૮,૦૦૦ કરોડની વસૂલાત હજુ પણ પેન્ડિંગ છે તેમ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે. કોર્ટે તમામ પક્ષકારોને બે અઠવાડિયામાં લેખિત રજૂઆત દાખલ કરવા આદેશ આપ્યો છે.