બળાત્કારના કેસમાં સમાધાનના આધારે કાર્યવાહી બંધ ન કરવી જોઈએ

બળાત્કાર જેવા ગંભીર ગુનાઓના કિસ્સામાં માત્ર આરોપી અને ફરિયાદી વચ્ચે સમાધાન થઈ ગયું છે તેવા કારણોસર ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવી જોઈએ નહીં, તેવી ચેતવણી સુપ્રીમ કોર્ટે આપી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે અવલોકન કર્યું છે કે ટ્રાયલ અથવા કેસની સુનાવણી એ સાબિત કરવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ હોઈ શકે છે કે શું ફરિયાદ માત્ર નાણાકીય સમાધાન મેળવવાની લાલચમાં કરવામાં આવી હતી કે પછી સમાધાન કરવામાં આરોપી દ્વારા દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટના એ આદેશને રદ કરી દીધો છે જેમાં બળાત્કારની ફરિયાદને રદ કરવામાં આવી હતી.

જસ્ટિસ જેબી પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે વિનોદ ચંદ્રનની ખંડપીઠે આ મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું હતું. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આવા કેસોમાં સમાધાન પાછળ આરોપીનું દબાણ હોઈ શકે છે, સાથે જ એ પણ શક્યતા છે કે પાછળથી સમાધાન દ્વારા નાણાં પડાવવાના હેતુથી ખોટી આક્ષેપો કરવામાં આવી હોય. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સમાધાનના આધારે ફોજદારી કાર્યવાહીનો આપમેળે અંત લાવવાને બદલે બંને શક્યતાઓનું ઝીણવટભર્યું પરીક્ષણ કરવું જરૂરી છે.

આ સમગ્ર વિવાદ મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટના એક આદેશથી શરૂ થયો હતો, જેમાં હાઈકોર્ટે પક્ષકારો વચ્ચે સમાધાન થયા હોવાના અહેવાલને આધારે પોતાની અંતર્ગત સત્તાનો ઉપયોગ કરીને બળાત્કારની ફરિયાદ રદ કરી દીધી હતી. આ કેસ સુપ્રીમ કોર્ટમાં એ અરજી દ્વારા આવ્યો હતો જેમાં આરોપીએ આગોતરા જામીન માંગ્યા હતા, કારણ કે હાઈકોર્ટે તેને નકાર્યો હતો. સુનાવણી દરમિયાન ખંડપીઠને જાણ કરવામાં આવી હતી કે ફરિયાદી અને આરોપીએ તેમના વિવાદોનો ઉકેલ લાવી દીધો છે અને હાઈકોર્ટે ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ ૫૨૮ હેઠળની પોતાની અંતર્ગત સત્તાનો ઉપયોગ કરીને ફોજદારી ફરિયાદ રદ કરી હતી. કલમ ૫૨૮ હાઈકોર્ટને અંતર્ગત સત્તાઓ આપે છે.

ખંડપીઠે માત્ર સમાધાનના આધારે બળાત્કારના કેસને રદ કરવાની કાયદેસરતા પર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. કોર્ટે ધ્યાન દોર્યું હતું કે બળાત્કાર એ એક ગંભીર અને બિન-સમાધાનપાત્ર (non-compoundable) ગુનો છે, જેને પક્ષકારો વચ્ચેના માત્ર ખાનગી વિવાદ તરીકે ગણી શકાય નહીં અને તેમાં સમાધાન થઈ શકે નહીં. સમાધાનની આસપાસના સંજોગો જાણવા માટે, ખંડપીઠે ફરિયાદી સાથે વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા વાતચીત કરવાની વ્યવસ્થા કરી હતી. આ વાતચીત રાજગઢ જિલ્લાના પચોરે સ્થિત ડિસ્ટ્રિક્ટ લીગલ સર્વિસીસ ઓથોરિટીની ઓફિસમાંથી કરવામાં આવી હતી, જ્યાં તેની સેક્રેટરીની હાજરીમાં મહિલાએ જજો સાથે વાત કરી હતી.

આ વાતચીત દરમિયાન ફરિયાદી મહિલાએ કોર્ટની શંકાઓને વધુ મજબૂત બનાવી હતી. મહિલાએ જજોને જણાવ્યું હતું કે તેને સમાધાન કરવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું અને તે આ સમાધાન સ્વીકારવા તૈયાર નથી, જોકે તેને સમાધાન માટે નાણાંની જરૂર છે. સાથે જ, તેણે સ્પષ્ટપણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તેણે ફરિયાદ દાખલ કરી હતી અને તેમાં કરવામાં આવેલા આક્ષેપો સાચા હતા. ખંડપીઠે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તેના આક્ષેપોની સત્યતાની તપાસ ટ્રાયલ દરમિયાન કરવામાં આવશે અને કોર્ટ કેસના ગુણદોષ પર કોઈ અભિપ્રાય આપી રહી નથી. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે તેના અવલોકનો ટ્રાયલને પ્રભાવિત ન કરવા જોઈએ.

કાયદાકીય સ્થિતિની તપાસ કરતી વખતે, કોર્ટે અગાઉના એવા ચુકાદાઓ વચ્ચે તફાવત સ્પષ્ટ કર્યો જેમાં સમાધાન પછી ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે તે કેસો મુખ્યત્વે વ્યક્તિગત, સિવિલ અથવા વ્યાપારી પ્રકારના વિવાદો સાથે સંબંધિત હતા, જ્યાં ફોજદારી પ્રક્રિયા ચાલુ રાખવાનો બહુ ઓછો હેતુ રહેતો હતો. ગિયાન સિંહ વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ પંજાબ (૨૦૧૨) અને નરિન્દર સિંહ વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ પંજાબ (૨૦૧૪) જેવા ચુકાદાઓનો સંદર્ભ આપતા ખંડપીઠે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે હાઈકોર્ટની ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાની અંતર્ગત સત્તા (જે CrPC ની કલમ ૪૮૨ અને હવે BNSS ની કલમ ૫૨૮ છે) એ CrPC ની કલમ ૩૨૦ હેઠળ ગુનાઓ સમાધાનપાત્ર બનાવવાની વૈધાનિક સત્તાથી અલગ છે.

જોકે અંતર્ગત અધિકારનો ઉપયોગ ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવા અને કોર્ટની પ્રક્રિયાના દુરુપયોગને રોકવા માટે કરી શકાય છે, પરંતુ કોર્ટે કહ્યું કે બળાત્કાર, હત્યા અને લૂંટ જેવા ઘોર અને ગંભીર ગુનાઓમાં પક્ષકારો વચ્ચેના વિવાદોના સમાધાનના આધારે કાર્યવાહી સમાપ્ત કરવા માટે આ સત્તાનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી. ખંડપીઠે શંભુ ખારવાર વિરુદ્ધ સ્ટેટ ઓફ ઉત્તર પ્રદેશના ૨૦૨૪ ના પોતાના ચુકાદાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં લગ્નનું વચન તોડવાના આક્ષેપથી ઉદભવતા બળાત્કારના કેસને રદ કરવામાં આવ્યો હતો કારણ કે ફરિયાદ પરથી જ જણાયું હતું કે સંબંધ સંમતિથી હતો. જોકે, વર્તમાન કેસમાં અલગ પ્રશ્ન ઊભો થયો હતો, કારણ કે હાઈકોર્ટે સમાધાન સ્વીકારતા પહેલા જરૂરી તપાસ કરી ન હતી.

ખંડપીઠે અંતમાં કહ્યું હતું કે, "અમે ગંભીર ગુનાઓ ધરાવતા કેસને માત્ર સમાધાનના આધારે રદ કરવા અંગેના કાયદાકીય મુદ્દા પર પહેલેથી જ જણાવી દીધું છે, જેને અમે મંજૂરી આપી શકતા નથી." આ સાથે જ કોર્ટે હાઈકોર્ટના આદેશને રદ કરીને ફોજદારી કાર્યવાહીને પુનઃસ્થાપિત કરી હતી અને ટ્રાયલ ચાલુ રાખવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. ફોજદારી કાર્યવાહી પુનઃસ્થાપિત કરવાની સાથે સાથે, કોર્ટે આરોપીની જામીન માટેની અરજી મંજૂર કરી હતી અને ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા લાદવામાં આવેલી શરતોને આધીન તેને મુક્ત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે આરોપીને તપાસમાં સહકાર આપવા અને જ્યારે પણ ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા બોલાવવામાં આવે ત્યારે હાજર રહેવા માટે પણ સૂચના આપી હતી.