ગીગ વર્કર્સ માટે સામાજિક સુરક્ષા: એગ્રીગેટર્સ પર ૨% લેવીની વિચારણા

ભારત સરકાર દેશના ગીગ વર્કર્સ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સામાજિક સુરક્ષા યોજના અમલમાં લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. 'ધ ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ'ના અહેવાલ મુજબ, સરકાર ગીગ વર્કર્સને વીમો, આરોગ્ય સુવિધાઓ અને પ્રસૂતિ સહાય જેવી પાયાની સુવિધાઓ પૂરી પાડવા માટે એગ્રીગેટર્સ પર ૨% ટ્રાન્ઝેક્શન-આધારિત લેવી (ટેક્સ) લાદવા અંગે ગંભીરતાથી વિચારી રહી છે. આ પ્રસ્તાવિત યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગીગ ઇકોનોમીમાં કામ કરતા લાખો કામદારોને આર્થિક સુરક્ષાનું કવચ પૂરું પાડવાનો છે.

આ યોજના હેઠળ ૧.૨ કરોડથી વધુ ગીગ વર્કર્સને આવરી લેવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે. સરકારનું માનવું છે કે આ પ્રકારની લેવીથી વિવિધ પ્રકારના એગ્રીગેટર્સ વચ્ચે સમાનતા જળવાઈ રહેશે અને સામાજિક સુરક્ષા માટે જરૂરી ભંડોળ એકત્રિત કરી શકાશે. આ નવી યોજના વર્ષ ૨૦૨૭માં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે. જોકે, આ લાભો મેળવવા માટે ગીગ વર્કર્સને સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવતા ચોક્કસ કામના માપદંડો પૂર્ણ કરવા પડશે. આ માપદંડો અંગેની વિગતવાર માહિતી આગામી સમયમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવશે.

ગીગ વર્કર્સ એટલે કે એવા કામદારો જેઓ પરંપરાગત નોકરીના માળખાથી અલગ રહીને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ કે એગ્રીગેટર્સ દ્વારા કામ કરે છે. હાલમાં આ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકો માટે કોઈ ચોક્કસ સામાજિક સુરક્ષા કવચ ઉપલબ્ધ નથી, જેના કારણે તેઓ અકસ્માત, બીમારી કે અન્ય કટોકટીના સમયે આર્થિક મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જાય છે. આ નવી લેવી દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલી રકમનો ઉપયોગ સીધો જ આ કામદારોના કલ્યાણ માટે કરવામાં આવશે. સરકારના આ પગલાને ગીગ ઇકોનોમીના ક્ષેત્રમાં એક મોટું સુધારાવાદી પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે, કારણ કે તે લાંબા સમયથી પડતર માંગણીઓને સંબોધિત કરે છે.

આ યોજનાના અમલીકરણ માટે સરકાર વિવિધ હિતધારકો સાથે ચર્ચા કરી રહી છે. એગ્રીગેટર્સ પર ૨% લેવી લાદવાનો નિર્ણય લેતી વખતે એ વાતનું ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું છે કે તેનાથી ઉદ્યોગ પર બિનજરૂરી બોજ ન પડે અને સાથે જ કામદારોને પણ પૂરતો લાભ મળે. આ અભિગમ અંગે વ્યાપક સર્વસંમતિ જોવા મળી રહી છે કે આ પદ્ધતિ સૌથી વધુ ન્યાયી અને વ્યવહારુ છે. ૨૦૨૭માં જ્યારે આ યોજના અમલમાં આવશે, ત્યારે ગીગ વર્કર્સ માટે તે એક મોટો રાહતનો વિષય બની રહેશે.

ગીગ વર્કર્સ સામાન્ય રીતે ડિલિવરી પાર્ટનર્સ, રાઈડ-હેલિંગ ડ્રાઈવર્સ અને અન્ય ઓન-ડિમાન્ડ સેવાઓ પૂરી પાડતા કામદારોનો સમાવેશ કરે છે. આ કામદારો ટેકનોલોજી આધારિત પ્લેટફોર્મ્સ સાથે જોડાયેલા હોય છે અને તેમની આવક કામના કલાકો કે ટ્રાન્ઝેક્શન પર આધારિત હોય છે. આ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકોની સંખ્યામાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જેના કારણે તેમની સામાજિક સુરક્ષાનો મુદ્દો રાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બન્યો હતો. સરકારના આ પ્રસ્તાવથી આ કામદારોને એક નવી ઓળખ અને સુરક્ષા મળશે.

આ યોજનાના અમલીકરણ પછી, એગ્રીગેટર્સની જવાબદારી વધશે અને તેમણે તેમના પ્લેટફોર્મ પર થતા દરેક ટ્રાન્ઝેક્શન પર ૨% લેવી સરકારમાં જમા કરાવવી પડશે. આ રકમનો ઉપયોગ ગીગ વર્કર્સ માટેના વેલફેર ફંડમાં કરવામાં આવશે. આ ફંડમાંથી જ તેમને આરોગ્ય વીમો, અકસ્માત વીમો અને મહિલા કામદારો માટે પ્રસૂતિ સહાય જેવી સુવિધાઓ પૂરી પાડવામાં આવશે. સરકારના આ આયોજનથી ગીગ વર્કર્સના જીવનધોરણમાં સુધારો થવાની અપેક્ષા છે.

ગીગ ઇકોનોમી એ એક એવું અર્થતંત્ર છે જેમાં કંપનીઓ લાંબા ગાળાના કર્મચારીઓને રાખવાને બદલે સ્વતંત્ર કોન્ટ્રાક્ટરો અથવા ફ્રીલાન્સર્સ સાથે ટૂંકા ગાળાના કરાર કરીને કામ કરાવે છે. આ મોડેલ કંપનીઓને ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, પરંતુ કામદારો માટે તે ઘણીવાર અનિશ્ચિતતા લાવે છે. ભારતમાં છેલ્લા એક દાયકામાં ડિજિટલ ક્રાંતિને કારણે ગીગ ઇકોનોમીનો ઝડપથી વિકાસ થયો છે, જેમાં ફૂડ ડિલિવરી, ઈ-કોમર્સ અને કેબ સેવાઓ મુખ્ય છે. આ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લાખો લોકો માટે કોઈ કાયદાકીય સુરક્ષા ન હોવાથી, સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલો આ નિર્ણય એક સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.