મત્સ્ય-૬૦૦૦ સબમર્સિબલની ૫૦૦ મીટરની ટ્રાયલ ડાઈવ ૨૦૨૭માં હાથ ધરાશે

ભારતના મહત્વાકાંક્ષી 'સમુદ્રયાન પ્રોજેક્ટ' અંતર્ગત તૈયાર કરવામાં આવી રહેલા ડીપ-ઓશન સબમર્સિબલ 'મત્સ્ય-૬૦૦૦'ની પ્રથમ ૫૦૦ મીટરની ટ્રાયલ ડાઈવ વર્ષ ૨૦૨૭ની શરૂઆતમાં હાથ ધરવામાં આવશે. પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય (MoES) ના સચિવ શ્રીનિવાસ કુમાર તુમ્મલાએ 'ધ હિન્દુ' સાથેની વાતચીતમાં આ માહિતી આપી હતી. તિરુવનંતપુરમમાં નેશનલ સેન્ટર ફોર અર્થ સાયન્સ સ્ટડીઝ (NCESS) ખાતે આયોજિત ઇન્ડિયન એકેડેમી ઓફ સાયન્સની ૯૨મી વાર્ષિક બેઠક દરમિયાન તેમણે જણાવ્યું હતું કે, આ ટ્રાયલ ડાઈવ જાન્યુઆરી અથવા ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૭ના સમયગાળામાં યોજવાનું આયોજન છે. આ પરીક્ષણ મત્સ્ય-૬૦૦૦ને ૬,૦૦૦ મીટરની ઊંડાઈ સુધી મોકલવાના ભારતના લક્ષ્યાંક તરફનું એક નિર્ણાયક પગલું સાબિત થશે.

ડો. તુમ્મલાના જણાવ્યા અનુસાર, આ ટ્રાયલ ડાઈવ માટે બંગાળની ખાડીની પસંદગી કરવામાં આવી છે. આ પ્રોજેક્ટની જવાબદારી પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય હેઠળની સ્વાયત્ત સંસ્થા નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઓશન ટેકનોલોજી (NIOT) પાસે છે. હાલમાં NIOT ના બે પાઈલટ અથવા 'એક્વાનોટ્સ' આ મિશન માટે ખાસ તાલીમ લઈ રહ્યા છે. આ ડાઈવમાં બે પાઈલટ ઉપરાંત એક વૈજ્ઞાનિક પણ સામેલ થઈ શકે છે. મત્સ્ય-૬૦૦૦નું નિર્માણ તબક્કાવાર રીતે કરવામાં આવી રહ્યું છે, જેમાં ૫૦૦ મીટરની ઊંડાઈનું પરીક્ષણ પ્રથમ તબક્કો છે. તાજેતરમાં જ આ સબમર્સિબલના અનેક વેટ ટેસ્ટ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા છે.

આ સબમર્સિબલની રચના અને વિકાસમાં ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) ની મહત્વની ભૂમિકા છે. ISRO ના સહયોગથી ૨.૧ મીટર વ્યાસ ધરાવતા ટાઇટેનિયમ હલનું નિર્માણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. ડો. તુમ્મલાએ નોંધ્યું હતું કે વિશ્વમાં ખૂબ જ ઓછા દેશો પાસે ૨.૧ મીટર વ્યાસનો ટાઇટેનિયમ ગોળો બનાવવાની ક્ષમતા છે, જેમાં ISRO નો અનુભવ ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થઈ રહ્યો છે. મત્સ્ય-૬૦૦૦ પ્રોજેક્ટ અત્યંત પડકારજનક છે, કારણ કે ૬,૦૦૦ મીટરની ઊંડાઈએ દબાણ આશરે ૬૦૦ બાર જેટલું હોય છે. તેથી, તમામ સિસ્ટમ્સને ૭૦૦ થી ૭૫૦ બારના દબાણને સહન કરી શકે તે રીતે તૈયાર કરવી પડે છે. આ ઉપરાંત, સબમર્સિબલમાં માનવ જીવન ટકાવી રાખવા માટેની અત્યાધુનિક સિસ્ટમ્સ પણ વિકસાવવામાં આવી રહી છે.

મત્સ્ય-૬૦૦૦ અને ISRO ના ગગનયાન પ્રોગ્રામ વચ્ચે ઘણી સમાનતાઓ છે. બંને પ્રોજેક્ટમાં માનવ જીવન ટકાવી રાખવાની સિસ્ટમ્સ, જેમ કે ઓક્સિજનનો પુરવઠો અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા, સમાન પ્રકારની છે. આ બંને મિશન એકબીજા પાસેથી ઘણું શીખી રહ્યા છે. જોકે, ગગનયાન જેટલું લોકપ્રિય આકર્ષણ સમુદ્રયાનને મળ્યું નથી, તેમ છતાં તે ભારતની સમુદ્રી સંશોધન ક્ષમતામાં મોટો વધારો કરશે. આ સબમર્સિબલ તેના ૨.૧ મીટરના ગોળાકાર હલમાં ત્રણ વ્યક્તિઓને ૬,૦૦૦ મીટરની ઊંડાઈ સુધી લઈ જવા માટે સક્ષમ હશે.

ડીપ ઓશન મિશન એ ભારત સરકારની એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સમુદ્રના ઊંડાણમાં રહેલા સંસાધનો અને જીવસૃષ્ટિનો અભ્યાસ કરવાનો છે. આ મિશન હેઠળ મત્સ્ય-૬૦૦૦ જેવા વૈજ્ઞાનિક સબમર્સિબલનો વિકાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જે ભારતને વિશ્વના તે ગણ્યાગાંઠ્યા દેશોની હરોળમાં મૂકશે જેઓ ઊંડા સમુદ્રમાં માનવસહિત સંશોધન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. NIOT આ પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ માટે સતત કાર્યરત છે અને આગામી સમયમાં આ મિશનના વિવિધ તબક્કાઓ પૂર્ણ કરવામાં આવશે.