પ્રદૂષણને કારણે ૩૦ વર્ષના યુવાનોના ફેફસાં ૫૦ વર્ષના વૃદ્ધો જેવા થઈ રહ્યા છે

ભારતમાં વધતા જતા વાયુ પ્રદૂષણને કારણે લોકોના ફેફસાં સમય પહેલા વૃદ્ધ થઈ રહ્યા છે, જેમાં ૩૦ વર્ષની ઉંમરના વ્યક્તિના ફેફસાં ૫૦ વર્ષના વ્યક્તિ જેટલી જ કાર્યક્ષમતા ધરાવે છે. આજ તક (Aaj Tak) ના અહેવાલ મુજબ, દેશના જાણીતા લંગ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સર્જન ડો. અરવિંદ કુમારે આવા અનેક દર્દીઓ જોયા છે જેમની શારીરિક ઉંમર ભલે ઓછી હોય, પરંતુ તેમના ફેફસાંની સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિ અને કામ કરવાની ક્ષમતા ઉંમરના તુલનામાં ઘણી ઓછી થઈ ગઈ છે. ડો. કુમાર આ ગંભીર સ્થિતિ પાછળ વધતા વાયુ પ્રદૂષણને મુખ્ય કારણ માને છે.

આ સમસ્યા ખાસ કરીને દિલ્હી-એનસીઆર જેવા શહેરોમાં રહેતા લોકો માટે વધુ ચિંતાજનક છે, કારણ કે અહીંના રહેવાસીઓ દર વર્ષે લાંબા સમય સુધી ઝેરી હવા શ્વાસમાં લેવા મજબૂર બને છે. મેદાંતા – ધ મેડિસિટી હોસ્પિટલના ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ચેસ્ટ સર્જરી એન્ડ લંગ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન ડિપાર્ટમેન્ટના ચેરમેન ડો. અરવિંદ કુમારે જણાવ્યું હતું કે ફેફસાંની ઉંમરનો અંદાજ તેમની કામ કરવાની ક્ષમતા પરથી લગાવી શકાય છે. આ ક્ષમતા માપવા માટે પલ્મોનરી ફંક્શન અને સ્પાયરોમેટ્રી જેવા ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે. આ પરીક્ષણોમાં જાણવા મળ્યું છે કે ઘણા લોકોમાં ખૂબ જ નાની ઉંમરે ફેફસાંની ક્ષમતામાં મોટો ઘટાડો થયો છે, જે દર્શાવે છે કે તેમના ફેફસાં સમય પહેલા વૃદ્ધ થઈ રહ્યા છે.

સામાન્ય રીતે ઉંમર વધવાની સાથે ફેફસાંની ક્ષમતામાં થોડો ઘટાડો થવો સ્વાભાવિક છે, પરંતુ પ્રદૂષણ, ધૂમ્રપાન અને અન્ય કારણોસર આ ઘટાડો હવે ખૂબ જ નાની ઉંમરે જોવા મળી રહ્યો છે. ડોક્ટરે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કેટલાક દર્દીઓની ઉંમર માત્ર ૩૦ વર્ષ છે, પરંતુ તેમના ફેફસાં ૫૦ વર્ષના વ્યક્તિ જેવા થઈ ગયા છે.

પ્રદૂષણ ફેફસાંને કેવી રીતે નુકસાન પહોંચાડે છે તે અંગે સમજાવતા ડો. અરવિંદ કુમારે જણાવ્યું કે પ્રદૂષિત હવામાં રહેલા અત્યંત નાના કણો શ્વાસ દ્વારા ફેફસાંમાં પ્રવેશે છે અને ત્યાં ગંભીર અસર કરે છે. આ બારીક કણો શ્વાસનળીમાં સોજો અને બળતરા પેદા કરી શકે છે, જેના કારણે ખાંસી, ગળામાં તકલીફ અને શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી જેવી સમસ્યાઓ ઉદભવે છે. જો પ્રદૂષણના સંપર્કમાં આવવાનું ઓછું કરવામાં આવે તો આ લક્ષણોમાં સુધારો થઈ શકે છે, પરંતુ જો લાંબા સમય સુધી પ્રદૂષિત હવામાં રહેવામાં આવે તો ફેફસાંની ક્ષમતા પર કાયમી અસર પડી શકે છે. આનાથી લોકોને અસ્થમાથી લઈને સીઓપીડી (COPD) જેવી ગંભીર બીમારીઓ થવાનું જોખમ વધી જાય છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે પ્રદૂષણથી થતું નુકસાન ઘણા કિસ્સાઓમાં કાયમી (પરમેનન્ટ) હોઈ શકે છે.

ઘણા લોકોમાં એવી માન્યતા છે કે શિયાળાની મોસમ પૂરી થતા જ પ્રદૂષણનો ખતરો પણ પૂરો થઈ જાય છે અને ફેફસાં ફરીથી ઠીક થઈ જાય છે, પરંતુ ડો. કુમારે જણાવ્યું કે આ વાત સંપૂર્ણપણે સાચી નથી. પ્રદૂષણથી થતું નુકસાન હંમેશા એકસરખું હોતું નથી; કેટલાક પ્રભાવો કામચલાઉ હોય છે, જ્યારે કેટલાક કિસ્સાઓમાં ફેફસાંને કાયમી નુકસાન પહોંચે છે. લાંબા સમય સુધી પ્રદૂષણ સહન કરવાથી ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા કાયમી ધોરણે પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

ડોક્ટરે વધુમાં ચેતવણી આપી છે કે ફેફસાંને નુકસાન થયું હોય તો દરેક વ્યક્તિને તરત જ તેના લક્ષણો અનુભવાય તે જરૂરી નથી. તેથી, જે વિસ્તારોમાં પ્રદૂષણનું સ્તર વધુ હોય ત્યાં બાળકો, યુવાનો અને વૃદ્ધોએ પણ પોતાના ફેફસાંના સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે સતર્ક રહેવું જોઈએ. ખાસ કરીને જે લોકોને સતત ખાંસી રહે છે અથવા જેમને ધૂમ્રપાન કરવાની આદત રહી છે, તેમણે ફેફસાંની તપાસ કરાવવી અનિવાર્ય છે. યુવાનોમાં ફેફસાંની ક્ષમતા જાણવા માટે PFT અને સ્પાયરોમેટ્રી ટેસ્ટ કરી શકાય છે, જ્યારે બાળકો અને વૃદ્ધો માટે જરૂરિયાત મુજબ ફિનો અને ઓડિયોમેટ્રી ટેસ્ટ કરી શકાય છે.

બજારમાં ફેફસાંને 'ડિટોક્સ' કરવાના દાવાઓ અંગે ડો. અરવિંદ કુમારે લોકોને સાવધ કર્યા છે. કેટલાક લોકો ખાસ ડાયટ દ્વારા અથવા ૧૫ મિનિટ ઓક્સિજન લઈને ફેફસાં સાફ કરવાનો દાવો કરે છે. ડોક્ટરે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ફેફસાંને સાફ કરવાની કોઈ જાદુઈ રીત નથી. કોઈ ખાસ આહાર, ઇનહેલ કરવાની પદ્ધતિ કે થોડીવાર ઓક્સિજન લેવાથી ફેફસાંમાં જમા થયેલું પ્રદૂષણ બહાર કાઢી શકાતું નથી.