સુપ્રીમ કોર્ટે હિમાચલ, પંજાબ અને હરિયાણા વચ્ચેનો દાયકાઓ જૂનો વીજળી વિવાદ ઉકેલ્યો

સુપ્રીમ કોર્ટે હિમાચલ પ્રદેશ, પંજાબ અને હરિયાણા વચ્ચે દાયકાઓથી ચાલી રહેલા વીજળીના વહેંચણીના વિવાદનો અંત આણ્યો છે. ભીખરા-નાંગલ અને બ્યાસ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી પેદા થતી વીજળીના લેણાં અંગેના આ લાંબા સમયના વિવાદમાં સર્વોચ્ચ અદાલતે અંતિમ નિર્ણય આપ્યો છે. કોર્ટે નક્કી કર્યું છે કે આગામી ૨૦ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન પંજાબ અને હરિયાણા રાજ્ય હિમાચલ પ્રદેશને કુલ ૧૧,૯૭૩ મિલિયન યુનિટ (એમયુ) વીજળી પૂરી પાડશે.

ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની બેન્ચે આ કેસની સુનાવણી કરી હતી. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા કેશલેસ પ્રસ્તાવને સ્વીકાર્યો છે, જે મુજબ લેણાંની ચુકવણી રોકડમાં કરવાને બદલે વીજળીના સ્વરૂપમાં કરવામાં આવશે. આ વ્યવસ્થા ૨૦૧૧ના સુપ્રીમ કોર્ટના એક ચુકાદા પર આધારિત છે, જેમાં ૧૯૬૬થી ભીખરા-નાંગલ અને બ્યાસ હાઇડ્રો પ્રોજેક્ટ્સના વીજળી લેણાં હિમાચલ પ્રદેશની તરફેણમાં ૭.૧૯% ના દરે નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા.

આ વિવાદમાં સૌથી મોટો મુદ્દો વીજળીની વહેંચણી માટેની સમયસીમાનો હતો. આજતક અને ધ હિન્દુના અહેવાલો અનુસાર, ત્રણેય પક્ષો વચ્ચે સમયગાળાને લઈને સહમતિ બની રહી નહોતી. હિમાચલ પ્રદેશની માંગ હતી કે તેને મળવાપાત્ર વીજળીનો સંપૂર્ણ હિસ્સો ૧૦ વર્ષની અંદર પૂરો કરવામાં આવે. બીજી તરફ, પંજાબ સરકારે શરૂઆતમાં કેન્દ્રના ૧૫ વર્ષના પ્રસ્તાવનો વિરોધ કર્યો હતો અને ત્યારબાદ આ યોજનાના અમલીકરણ માટે ૩૦ વર્ષનો સમય માંગ્યો હતો. આ દરમિયાન એટર્ની જનરલે ૧૫ વર્ષના સમયગાળાનું સૂચન કર્યું હતું. તમામ પક્ષોની દલીલો સાંભળ્યા બાદ, સુપ્રીમ કોર્ટે મધ્યમ માર્ગ અપનાવતા ૨૦ વર્ષનો સમયગાળો નક્કી કર્યો છે, જેથી હિમાચલ પ્રદેશને તેનો નિર્ધારિત હિસ્સો તબક્કાવાર મળી શકે.

કેન્દ્રીય વીજળી પ્રાધિકરણ (CEA) દ્વારા કરવામાં આવેલી મૂળ ગણતરી મુજબ, હિમાચલ પ્રદેશનો વીજળીનો હિસ્સો ૧૩,૦૬૬ મિલિયન યુનિટ આંકવામાં આવ્યો હતો. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે હવે પરસ્પર વિવાદોને ઉકેલતા ૧૧,૯૭૩ મિલિયન યુનિટ વીજળીની પુરવઠા વ્યવસ્થા ૨૦ વર્ષમાં પૂર્ણ કરવાનો માર્ગ મોકળો કર્યો છે. આ સમાધાનમાં ડેમ્સના નિર્માણ દરમિયાન થયેલા ઐતિહાસિક મૂડી ખર્ચના સમાયોજન માટે ₹૪૨૦ કરોડની રકમનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. મહત્વની વાત એ છે કે આ વ્યવસ્થા રોકડ ચુકવણી પર આધારિત નથી, પરંતુ વીજળીના હિસ્સા દ્વારા જ તેનું સમાયોજન કરવામાં આવશે, જેના કારણે હિમાચલ પ્રદેશે પંજાબ કે હરિયાણાને કોઈ રકમ ચૂકવવી પડશે નહીં.

૨૦૧૧ના સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય મુજબ, વીજળીના હિસ્સાનું વિભાજન સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું. જેમાં હિમાચલ પ્રદેશનો હિસ્સો ૭.૧૯% નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે પંજાબનો હિસ્સો ૫૧.૮૦% અને હરિયાણાનો હિસ્સો ૩૭.૫૧% નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત, ચંદીગઢનો હિસ્સો ૩.૫૦% નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે રાજસ્થાનના હિસ્સામાં મોટો ફેરફાર થયો ન હતો. ૨૦૧૧ના આ નિર્ણય મુજબ, હિમાચલ પ્રદેશને ૧ નવેમ્બર ૧૯૬૬થી ભીખરા પ્રોજેક્ટમાં, નવેમ્બર ૧૯૭૭થી દેહર પ્રોજેક્ટમાં અને જાન્યુઆરી ૧૯૭૮થી પોંગ ડેમ પ્રોજેક્ટમાં હિસ્સો મળવો નક્કી થયો હતો.

ભીખરા-નાંગલ અને બ્યાસ પ્રોજેક્ટ્સ ઉત્તર ભારતના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બહુહેતુક જળ અને વીજળી પ્રોજેક્ટ્સમાં ગણાય છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી વીજળીની વહેંચણીને લઈને સંબંધિત રાજ્યો વચ્ચે લાંબા સમયથી ખેંચતાણ ચાલી રહી હતી. હિમાચલ પ્રદેશનો દાવો હતો કે આ પ્રોજેક્ટ્સમાં તેનો હિસ્સો ૭.૧૯ ટકા થાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના આ નિર્ણયથી હવે વીજળીના હિસ્સા અને તેના સમાયોજન અંગેના તમામ વિવાદોનો નિકાલ થયો છે.

આગામી ૨૦ વર્ષમાં ૧૧,૯૭૩ મિલિયન યુનિટ વીજળી મળવાથી હિમાચલ પ્રદેશને તેના નિર્ધારિત હિસ્સાનો લાભ મળશે અને રાજ્યની ઊર્જા જરૂરિયાતોમાં મદદ મળશે. આ ચુકાદાથી પંજાબ અને હરિયાણા પરની જવાબદારી સ્પષ્ટ થઈ છે અને કેન્દ્ર સરકારના કેશલેસ પ્રસ્તાવના અમલીકરણથી નાણાકીય ગૂંચવણો ટળી છે. આ રીતે, દાયકાઓથી ચાલી રહેલી કાનૂની લડાઈનો અંત આવ્યો છે અને ત્રણેય રાજ્યો વચ્ચે વીજળી વહેંચણીનું ફોર્મ્યુલા નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.