ડિજિટલ છેતરપિંડીના ભોગ બનનારને વળતર આપવા માટે બેંકો જવાબદાર રહેશે: સુપ્રીમ કોર્ટ

ડિજિટલ છેતરપિંડીના વધતા જતા કિસ્સાઓ પર કડક વલણ અપનાવતા સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો બેંકોની બેદરકારીને કારણે ગ્રાહકો સાથે છેતરપિંડી થાય છે, તો તે નુકસાનની સંપૂર્ણ ભરપાઈ કરવાની જવાબદારી નાણાકીય સંસ્થાઓની રહેશે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે બેંકોએ તેમના ગ્રાહકો માટે એક 'રક્ષણાત્મક છત્ર' તરીકે કામ કરવું જોઈએ. આ બાબતે સુપ્રીમ કોર્ટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ને પણ આડેહાથ લીધી હતી અને સાયબર છેતરપિંડીના કિસ્સાઓમાં બેંકોની જવાબદારી નક્કી કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો.

મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતા હેઠળની જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની પીઠે આ મામલે આપેલ સ્વાયત્ત રીતે લેવામાં આવેલી નોંધ (suo motu) પર સુનાવણી કરી હતી. કોર્ટે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે જ્યારે નાણાકીય સંસ્થાઓ કરોડો રૂપિયાના લોનને વન-ટાઇમ સેટલમેન્ટ તરીકે માફ કરી શકે છે, ત્યારે તેઓ ગ્રાહકોને થયેલા નુકસાન માટે જવાબદાર કેમ ન હોઈ શકે? કોર્ટે વધુમાં ઉમેર્યું હતું કે જો બેંકોના કર્મચારીઓ આવી છેતરપિંડીમાં સામેલ હોવાનું જણાય, તો બેંકોએ ભોગ બનનારને વળતર આપવું જ પડશે.

સુનાવણી દરમિયાન એમિકસ ક્યુરી તરીકે હાજર રહેલા સિનિયર એડવોકેટ એન.એસ. નપ્પિનાઈએ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે સતત પ્રયાસો છતાં સ્કેમ ચાલુ છે. તેમણે તાજેતરની એક ઘટનાનો ઉલ્લેખ કર્યો જેમાં એક મહિલાએ ₹૨.૫ કરોડ ગુમાવ્યા હતા. આ પ્રકારની છેતરપિંડીમાં છેતરપિંડી કરનારાઓ પોલીસ અધિકારીઓ, સરકારી અધિકારીઓ અથવા ન્યાયિક સત્તાધિકારીઓ હોવાનો ડોળ કરે છે અને ભોગ બનનારને ધરપકડની ધમકી આપીને પૈસા ટ્રાન્સફર કરવા માટે દબાણ કરે છે.

મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે બેંકોની કાર્યપદ્ધતિ પર સવાલ ઉઠાવતા કહ્યું હતું કે, "પીડિતોનું રક્ષણ કરવું એ બેંકરો તરીકે તમારું કર્તવ્ય છે; સક્ષમ સત્તાધિકારીઓ શું કરી રહ્યા છે?". તેમણે એક ઉદાહરણ આપતા પૂછ્યું કે જો કોઈ વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે માત્ર ₹૧૦,૦૦૦ અથવા ₹૨૦,૦૦૦ ઉપાડે છે અને અચાનક તેના ખાતામાંથી ₹૫૦,૦૦૦ ઉપાડી લેવામાં આવે છે, તો શું બેંકે આ વ્યવહારને તરત જ ફ્લેગ (સૂચિત) કરવો જોઈએ નહીં? કોર્ટે એ પણ નોંધ્યું કે ગ્રાહકોએ બેંકોને તેમના ખાતાની વિગતો અને વ્યવહારના ઇતિહાસનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપી છે, તેથી બેંકોએ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.

અદાલતે 'ડિજિટલ અરેસ્ટ' જેવા ગુનાઓના ભોગ બનનારને ઓછામાં ઓછું તેમની ગુમાવેલી પૂરી રકમનું વળતર મળવું જોઈએ તેવું સ્પષ્ટ કર્યું છે, જો તે છેતરપિંડી બેંકની યોગ્ય તપાસ (due diligence) માં ખામીને કારણે હોવાનું જણાય. કોર્ટે બેંકો માટે ફરજિયાત નિવારક પગલાં પર ભાર મૂકતા કહ્યું કે છેતરપિંડીના કિસ્સાઓમાં તેમની નિષ્ક્રિયતા સ્વીકાર્ય નથી. બેંકોએ અસામાન્ય વ્યવહારો વિશે નજીકના પોલીસ સ્ટેશનને તાત્કાલિક જાણ કરવી જોઈએ.

કેન્દ્ર સરકાર વતી હાજર રહેલા એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરમણીએ જણાવ્યું હતું કે સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપ અને જનજાગૃતિ અભિયાનોને કારણે 'ડિજિટલ અરેસ્ટ'ના કિસ્સાઓમાં ગયા વર્ષની સરખામણીમાં ૫૦ ટકાનો ઘટાડો થયો છે. જોકે, મુખ્ય ન્યાયાધીશે નોંધ્યું હતું કે આ ઘટાડા છતાં, દેશમાં ચાલુ વર્ષમાં આવા ગુનાઓથી અંદાજે ₹૮૦૦ કરોડનું નુકસાન થયું છે. એમિકસ ક્યુરીએ શિક્ષિત લોકો પણ આ જાળમાં ફસાઈ રહ્યા છે તે બાબતે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું હતું, જેના પર સીજેઆઈએ કહ્યું કે લોકોએ મોબાઈલ પર ડિજિટલ અરેસ્ટથી ડરવાને બદલે જાગૃત થવું જોઈએ.

હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના ૨૩ ઓક્ટોબરના અહેવાલ મુજબ, ૨૦૨૬ ના પ્રથમ આઠ મહિનામાં ₹૬૪૭ કરોડથી વધુના 'ડિજિટલ અરેસ્ટ' છેતરપિંડીના ૨૧,૯૦૦ થી વધુ ફરિયાદો નોંધાઈ હતી. આ આંકડા ભારતીય સાયબર ક્રાઈમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) અને ગૃહ મંત્રાલય (MHA) દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલ સ્ટેટસ રિપોર્ટનો ભાગ હતા.

સુપ્રીમ કોર્ટે બેંકોની જવાબદારી અને ગેરકાયદેસર પૈસાના ટ્રાન્સફર માટે વપરાતા 'મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ'ની સમસ્યા પર કડક પગલાં લેવાની વાત કરી છે. મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ એ એવા બેંક ખાતા છે જે સાયબર ક્રાઈમ સહિત ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા મેળવેલા પૈસા મેળવવા અથવા ટ્રાન્સફર કરવા માટે વપરાય છે. અગાઉ, ઓગસ્ટ મહિનામાં સુપ્રીમ કોર્ટે RBI ને મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ અને સાયબર-સક્ષમ નાણાકીય છેતરપિંડી સાથે કામ કરતી બેંકો માટે એક માળખું અને સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) તૈયાર કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો.

અદાલતે RBI ને આગામી આદેશ સુધી તમામ અધિકૃત નાણાકીય સંસ્થાઓની યાદી સોંપવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. કોર્ટ RBI ના પ્રસ્તાવિત 'KYC સુધારો માર્ગદર્શિકા ૨૦૨૬' ની સમીક્ષા કરશે જેથી એ જાણી શકાય કે યોગ્ય તપાસ કરવામાં નિષ્ફળતાના કિસ્સામાં વળતર આપવા માટેનું કાયદાકીય માળખું કેટલું અસરકારક છે. એટર્ની જનરલે સૂચવેલ SOP તૈયાર કરવા માટે વધુ સમય માંગ્યો હતો, જે કોર્ટે ૩૦ નવેમ્બર સુધી મંજૂર કર્યો છે. આ સાથે RBI ને આ માર્ગદર્શિકા વર્ષના અંત સુધીમાં કાર્યરત કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.

વધુમાં, કોર્ટે એ મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો હતો કે જ્યારે કેટલાક બેંક કર્મચારીઓ પોતે જ ખાતાઓના દુરુપયોગમાં સામેલ હોવાનું કથિત છે, ત્યારે RBI સુરક્ષાના પગલાં માટે બેંકો સાથે કેમ પરામર્શ કરી રહ્યું છે? વોટ્સએપ દ્વારા પણ આ મામલે માહિતી આપવામાં આવી હતી કે તેણે અત્યાર સુધીમાં ૯,૪૦૦ શંકાસ્પદ ખાતાઓને પ્રતિબંધિત કર્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી ભારતના ડિજિટલ નાણાકીય માળખામાં ગ્રાહકોની સુરક્ષા માટે મોટો ફેરફાર આવી શકે છે, કારણ કે હવે બેંકોએ તેમના ફ્રોડ ડિટેક્શન અને મોનિટરિંગ સિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે ફરજિયાત બનશે.