મહારાષ્ટ્રમાં મોટી સહકારી મંડળીઓ માટે કાયદામાં સુધારો, સરકાર કરશે નિમણૂક

મહારાષ્ટ્ર રાજ્ય મંત્રીમંડળે મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસની અધ્યક્ષતામાં મળેલી બેઠકમાં મહારાષ્ટ્ર કો-ઓપરેટિવ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૯૬૦માં મહત્ત્વપૂર્ણ સુધારો કરવાની મંજૂરી આપી છે. આ નિર્ણય હેઠળ રાજ્ય સરકાર હવે એવી સહકારી સંસ્થાઓના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં પાંચ સભ્યોની નિમણૂક કરી શકશે, જેનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ₹૫૦૦ કરોડથી વધુ હોય અને જેમને સરકાર તરફથી જમીન, લોન, ગેરંટી કે અન્ય ભંડોળ સ્વરૂપે સહાય મળતી હોય. જોકે, ડિસ્ટ્રિક્ટ સેન્ટ્રલ કો-ઓપરેટિવ બેંકોને આ નવા સુધારામાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ આપવામાં આવી છે. રાજ્ય સરકાર આ ફેરફાર માટે વટહુકમ બહાર પાડશે, જે કાયદાની કલમ ૭૩એએ(૨) માં સુધારો કરશે.

સરકાર દ્વારા નિમણૂક પામનાર પાંચ સભ્યોમાંથી એક સભ્ય આસિસ્ટન્ટ રજિસ્ટ્રાર અથવા તેનાથી ઉપરના ક્રમના સરકારી અધિકારી હશે, જેમને મતદાન કરવાનો અધિકાર રહેશે નહીં. બાકીના ચાર સભ્યો ઉદ્યોગના નિષ્ણાતો હશે, જેમને બોર્ડની બેઠકોમાં મતદાન કરવાનો અધિકાર મળશે, પરંતુ તેઓ હોદ્દેદારની ચૂંટણી લડી શકશે નહીં. હાલમાં મોટી સહકારી મંડળીઓમાં માત્ર બે ડિરેક્ટરોને કો-ઓપ્ટ કરવાની અને બે સરકારી નોમિની સ્વીકારવાની જોગવાઈ છે. સરકારી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ ફેરફારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બોર્ડની બેઠકોમાં સર્જાતા ડેડલોકને અટકાવવાનો, કોરમની પૂર્તિ સુનિશ્ચિત કરવાનો અને ચૂંટાયેલા બોર્ડને બદલે વહીવટકર્તાઓની નિમણૂક ટાળવાનો છે.

આ કાયદાકીય ફેરફારની સીધી અસર કોલ્હાપુર ડિસ્ટ્રિક્ટ કો-ઓપરેટિવ મિલ્ક પ્રોડ્યુસર્સ યુનિયન એટલે કે 'ગોકુલ' ડેરી પર પડી રહી છે. ગોકુલ ડેરીએ વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫માં ₹૩,૯૬૬.૨૮ કરોડનું જંગી ટર્નઓવર નોંધાવ્યું છે. આ સંસ્થા કોલ્હાપુરની ૮,૦૦૦ થી વધુ ગ્રામીણ મંડળીઓમાંથી દૈનિક દૂધ એકત્રીકરણનું કામ કરે છે, જેમાં ૪.૪૧ લાખ ઉત્પાદકો જોડાયેલા છે, જે તેને પ્રાદેશિક રાજકારણમાં ખૂબ જ પ્રભાવશાળી બનાવે છે. તાજેતરમાં યોજાયેલી ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસ નેતા સતેજ પાટીલના પેનલે ૨૫ માંથી ૧૩ બેઠકો જીતી હતી, જ્યારે સત્તાધારી મહાયુતિ ગઠબંધનને ૧૨ બેઠકો મળી હતી. બોર્ડની બેઠક માટે ૧૪ ડિરેક્ટરોનું કોરમ જરૂરી છે, જે ૨૯ ઓક્ટોબરના રોજ અધ્યક્ષની ચૂંટણી વખતે મહાયુતિના સભ્યો ગેરહાજર રહેતા પૂર્ણ થઈ શક્યું ન હતું. હવે સરકાર દ્વારા ચાર નવા મતદાન કરી શકે તેવા સભ્યોની નિમણૂક થવાથી, બોમ્બે હાઈકોર્ટના આદેશ મુજબ ૧૦ નવેમ્બરે યોજાનારી પુનઃચૂંટણી પહેલા સત્તાધારી પક્ષ ૧૬-૧૩ ની બહુમતી મેળવી શકે તેમ છે.

આ નિર્ણયનો વિરોધ કરતા કોંગ્રેસ નેતા સતેજ પાટીલે તેને લોકશાહી વિરોધી ગણાવ્યો છે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે ચૂંટણી પછી સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતી આવી નિમણૂકો મતદારોના વાસ્તવિક જનાદેશને અવગણે છે. કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીએ પણ ભાજપ પર પ્રહાર કરતા કહ્યું કે, દૂધ ઉત્પાદકો દ્વારા હારનો સામનો કર્યા બાદ ભાજપે નિયમો બદલી નાખ્યા છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે ભાજપે ૧૨ સભ્યોને ૧૬ માં ફેરવીને બહુમતી ચોરી લીધી છે. બીજી તરફ, સરકારી અધિકારીઓએ આ પગલાનો બચાવ કરતા જણાવ્યું છે કે તેનાથી વહીવટી નિયંત્રણમાં સુધારો થશે, વ્યાવસાયિક નિપુણતા વધશે અને ઉચ્ચ ટર્નઓવર ધરાવતી સંસ્થાઓમાં જાહેર નાણાંનું રક્ષણ થશે.

સહકારી મંડળીઓ એ ભારતીય અર્થતંત્રનો એક મહત્ત્વનો ભાગ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સભ્યોના સામૂહિક હિતોનું રક્ષણ કરવાનો અને આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો રહ્યો છે. મહારાષ્ટ્રમાં સહકારી ક્ષેત્રનો ઇતિહાસ ઘણો જૂનો છે અને તે કૃષિ તેમજ ડેરી ઉદ્યોગમાં પાયાની ભૂમિકા ભજવે છે. આ સંસ્થાઓ અગાઉ પણ રાજકીય પ્રભાવ અને વહીવટી નિયંત્રણના મુદ્દાઓને લઈને ચર્ચામાં રહી છે.