નવી દિલ્હીમાં એપ્રિલ ૨૦૨૭માં આંતરરાષ્ટ્રીય કૃષિ સાયન્સ એન્ડ પાર્ટનરશિપ વીક યોજાશે

ભારત ૨૦૨૭ના એપ્રિલ મહિનામાં નવી દિલ્હીમાં 'CGIAR સાયન્સ એન્ડ પાર્ટનરશિપ વીક'નું આયોજન કરવા જઈ રહ્યું છે. આ વૈશ્વિક કાર્યક્રમ ૧૨ થી ૧૭ એપ્રિલ, ૨૦૨૭ દરમિયાન યોજાશે. આ ઇવેન્ટનું આયોજન ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) અને CGIAR દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. ICAR એ ભારત સરકારના કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય હેઠળના કૃષિ સંશોધન અને શિક્ષણ વિભાગ (DARE) નો ભાગ છે.

આ કાર્યક્રમમાં વિશ્વભરના સંશોધકો, ખેડૂતો, સરકારો, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને વિવિધ વ્યવસાયોના પ્રતિનિધિઓ નવી દિલ્હીમાં એકઠા થશે. આ સપ્તાહ દરમિયાન ખેડૂતો સુધી પહોંચી રહેલી વર્તમાન નવીનતાઓ પર ચર્ચા કરવામાં આવશે અને વધુમાં વધુ લોકો સુધી આ ટેકનોલોજી કેવી રીતે પહોંચાડી શકાય તે માટે જરૂરી કામગીરીની સમીક્ષા કરવામાં આવશે.

ભારત આ કાર્યક્રમ માટે એક કુદરતી યજમાન માનવામાં આવે છે કારણ કે ICAR વિશ્વની સૌથી મોટી રાષ્ટ્રીય કૃષિ સંશોધન પ્રણાલીઓ પૈકીનું એક નેતૃત્વ કરે છે. ICAR ના વૈજ્ઞાનિકો છેલ્લા ૫૦ વર્ષથી વધુ સમયથી CGIAR સાથે મળીને કાર્ય કરી રહ્યા છે. હાલમાં ભારતમાં પાકો, પાણી, પશુધન, માછલી, પોષણ અને નીતિ વિષયક ક્ષેત્રો પર કામ કરતા દસ CGIAR સંશોધન કેન્દ્રો કાર્યરત છે.

ભારતનું કૃષિ વિજ્ઞાન તેની સરહદો ઓળંગીને પણ પ્રભાવ પાડી રહ્યું છે. ICRISAT દ્વારા સાચવવામાં આવેલ અને વહેંચવામાં આવેલ ભારતનું મગફળીનું એક નમૂનો આજે મલાવી, યુગાન્ડા, મોઝામ્બિક અને ઝામ્બિયામાં ઉગાડવામાં આવતી જાતોમાં મદદરૂપ બન્યો છે. આ ઉપરાંત, હૈદરાબાદ સ્થિત 'સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ ફોર સાઉથ-સાઉથ કોઓપરેશન ઇન એગ્રીકલ્ચર' એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકામાં કૃષિ ક્ષેત્રે સાબિત થયેલી નવીનતાઓ વહેંચવાનું કાર્ય કરે છે.

DARE ના સચિવ અને ICAR ના મહાનિર્દેશક ડૉ. એમ. એલ. જાટે જણાવ્યું હતું કે ભારત અને CGIAR વચ્ચેની લાંબા સમયની ભાગીદારીએ દેશમાં કૃષિ સંશોધન અને વિકાસને મજબૂત બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે CGIAR એ ૧૦૦થી વધુ દેશોમાં કાર્યરત ૧૫ સંશોધન કેન્દ્રો ધરાવતી આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી છે, જેણે વૈશ્વિક કૃષિ પ્રગતિમાં મોટું યોગદાન આપ્યું છે. ભારત સાથેના તેના સહયોગથી પાક સુધારણા, કુદરતી સંસાધન વ્યવસ્થાપન, ખાદ્ય સુરક્ષા અને કૃષિ ઉત્પાદકતામાં નોંધપાત્ર વિકાસ થયો છે.

હરિયાળી ક્રાંતિ બાદ ભારતના કૃષિ પરિવર્તનને યાદ કરતા ડૉ. જાટે કહ્યું હતું કે CIMMYT, IRRI અને ICRISAT જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ સાથેના સહયોગથી ભારતની ખાદ્ય ઉત્પાદન ક્ષમતા મજબૂત બની છે. ભારત જે દેશ અનાજની અછત ધરાવતો અને આયાત પર નિર્ભર હતો, તે આજે મુખ્ય ખાદ્ય ઉત્પાદક અને નિકાસકાર દેશ તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે ૨૦૨૭નો આ કાર્યક્રમ વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓની આપ-લે માટે એક મહત્વનું પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડશે.

ડૉ. જાટે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ભારતની પ્રાથમિકતા દક્ષિણ-દક્ષિણ સહયોગ (South-South Cooperation) ને પ્રોત્સાહન આપવાની અને તેની સફળ કૃષિ નવીનતાઓને વૈશ્વિક દક્ષિણ (Global South), ખાસ કરીને આફ્રિકન દેશો સાથે વહેંચવાની રહેશે. તેમણે આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક કૃષિ, ડિજિટલ કૃષિ, એગ્રીસ્ટેક (AgriStack), કૃષિ યાંત્રિકીકરણ, બાજરી, પ્રાકૃતિક ખેતી અને ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ માટેના મુખ્ય ક્ષેત્રો ગણાવ્યા હતા. આ ઇવેન્ટમાં આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા, જળ વ્યવસ્થાપન, જમીનનું સ્વાસ્થ્ય, જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી, સ્ટાર્ટઅપ્સ, યુવાનો અને મહિલાઓની ભાગીદારી તેમજ કૃષિ વિજ્ઞાનના સંચારમાં મીડિયાની ભૂમિકા જેવા વિષયો પર ચર્ચા થશે.

CGIAR ના એક્ઝિક્યુટિવ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર ડૉ. ઇસ્માહાને ઇલોઆફીએ જણાવ્યું હતું કે આ કાર્યક્રમ આગામી ૫૦ વર્ષના કૃષિ સહયોગ માટે ભવિષ્યલક્ષી એજન્ડા તૈયાર કરવા સાથે લાંબા ગાળાની ભાગીદારીની સિદ્ધિઓની ઉજવણી કરશે. તેમણે કહ્યું કે ભારતે દર્શાવ્યું છે કે મજબૂત રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન વ્યાપક સ્તરે શું હાંસલ કરી શકે છે. ભારતનું બિયારણ અને જ્ઞાન પહેલેથી જ એશિયા અને આફ્રિકાના ખેડૂતોને મદદ કરી રહ્યું છે. એપ્રિલમાં યોજાનારા આ કાર્યક્રમ દ્વારા વિજ્ઞાન દ્વારા વધુ ક્યાં કામ કરી શકાય તે બાબતે સાથે મળીને વિચારવામાં આવશે.

તેમણે માનવ કલ્યાણ અને ખાદ્ય પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવામાં વૈજ્ઞાનિકોના યોગદાનની કદર કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો. એપ્રિલ ૨૦૨૫માં કેન્યાના નાઇરોબીમાં યોજાયેલી પ્રથમ સફળ આવૃત્તિનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે ભારતની આ આવૃત્તિ વૈશ્વિક ભાગીદારીને વધુ મજબૂત બનાવશે.

ICRISAT ના મહાનિર્દેશક ડૉ. હિમાંશુ પાઠકે જણાવ્યું હતું કે અનાજની અછત ધરાવતા દેશમાંથી મુખ્ય ઉત્પાદક અને નિકાસકાર દેશ બનવાની ભારતની સફર વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારીની શક્તિ દર્શાવે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે આ કાર્યક્રમ દ્વારા ભારતની સિદ્ધિઓ પ્રદર્શિત કરવાનો અને વૈશ્વિક પ્રગતિમાંથી શીખીને કૃષિ અને ખાદ્ય પ્રણાલીઓના પડકારો માટે ઉકેલો શોધવાનો ઉદ્દેશ્ય છે.

નોંધનીય છે કે પ્રથમ CGIAR સાયન્સ વીક એપ્રિલ ૨૦૨૫માં નાઇરોબી, કેન્યામાં યોજાયો હતો. નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી આ આવૃત્તિ વિજ્ઞાનમાંથી પ્રભાવ (impact) તરફ કેવી રીતે આગળ વધવું અને ભાગીદારી દ્વારા દક્ષિણ-દક્ષિણ સહયોગને કેવી રીતે વધારવો તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. આ ઉપરાંત, તે ૨૦૪૭ના ભારતના વિઝનમાં કૃષિ સંશોધન અને નવીનતા કેવી રીતે ફાળો આપી શકે છે તેની પણ તપાસ કરશે. કાર્યક્રમ અને વક્તાઓની વિગતો આગામી મહિનાઓમાં જાહેર કરવામાં આવશે.