ચણાના ઉત્પાદનને વધારવા અને આયાત ઘટાડવા સરકારનો વિશેષ પ્લાન

નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬માં ભારતમાં ચણાની આયાત ઘટીને ૩.૬૩ અબજ ડૉલર થઈ છે, જે અગાઉના નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫માં રેકોર્ડ ૫.૫૪ અબજ ડૉલર હતી. આ ઘટાડાને આગળ વધારવા અને કઠોળના સ્થાનિક પુરવઠાને મજબૂત કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે કમર કસી છે. મિન્ટ અખબારના અહેવાલ મુજબ, ગ્રાહક બાબતોના વિભાગ દ્વારા એવા વરસાદ આધારિત વિસ્તારોની ઓળખ કરવામાં આવી રહી છે જ્યાં ચણાની ખેતીનું વાવેતર વધારી શકાય. આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા સાથે કઠોળના બજારભાવ નિયંત્રણમાં રાખવાનો છે.

આ યોજના અંતર્ગત મધ્યપ્રદેશ, રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ, ગુજરાત, હરિયાણા, પંજાબ, ઝારખંડ અને બિહાર જેવા રાજ્યોના કુલ ૮૦ જિલ્લાઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે, જ્યાં વરસાદ આધારિત જમીનનો ઉપયોગ ચણાના પાક માટે થઈ શકે છે. આ મામલાથી વાકેફ અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, સરકાર પાસે ઓળખાયેલા રાજ્યોમાં વોટરશેડ વિસ્તારોમાં આશરે ૨૩.૮ લાખ હેક્ટર વરસાદ આધારિત જમીન હોવાનો વચગાળાનો અંદાજ છે. આ યોગ્ય જમીનનું ચોક્કસ ક્ષેત્રફળ અને વધારાની ઉત્પાદન ક્ષમતા ચકાસવા માટે ગ્રાહક બાબતોનો વિભાગ કૃષિ મંત્રાલય અને જમીન સંસાધન વિભાગનો સંપર્ક સાધશે.

આ સમગ્ર યોજના હેઠળ સરકાર ખેડૂતોને ગુણવત્તાયુક્ત બીજ અને ટેકનિકલ સહાય પૂરી પાડવાની સાથે ખરીદીની ખાતરી એટલે કે પ્રોક્યોરમેન્ટ એશ્યોરન્સ આપવાનું આયોજન પણ કરી રહી છે. ચણા એ ઓછું પાણી માગતો પાક છે જેને ખરીફ પાકની કાપણી પછી જમીનમાં રહેલા ભેજના આધારે ઉગાડી શકાય છે. સ્થાનિક માંગ અને સરપ્લસ ઉપલબ્ધતાને આધીન રહીને, સરકાર એવી અપેક્ષા રાખે છે કે આ પ્રસ્તાવિત વિસ્તરણથી ઘરેલુ પુરવઠો મજબૂત થશે અને ભવિષ્યમાં ચણાની દાળની નિકાસ માટેની તકો પણ ઊભી થશે. ગ્રાહક બાબતો અને કૃષિ મંત્રાલયના પ્રવક્તાઓ દ્વારા આ અંગે મોકલવામાં આવેલા પ્રશ્નોના પ્રત્યુત્તરો પ્રેસ સમય સુધી મળ્યા ન હતા.

બજારમાં ચણાની કિંમતોની સ્થિતિ જોઈએ તો, ૯ નવેમ્બરની સ્થિતિએ ચણાની દાળનો સરેરાશ રિટેલ ભાવ વાર્ષિક ધોરણે ૧૦.૮ ટકા વધીને ૯૦.૨૭ રૂપિયા પ્રતિ કિલોગ્રામ થયો હતો. ઉદ્યોગના અંદાજો મુજબ દેશમાં ચણાનો વાર્ષિક વપરાશ ૮ થી ૮.૫ મિલિયન ટન હોવાનો અંદાજ છે. રિઝર્વ બેંક ઑફ ઇન્ડિયાના ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના મૌદ્રિક નીતિ અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ દરમિયાન કઠોળનો ફુગાવાનો દર ઓગસ્ટમાં ૩.૬ ટકા રહ્યો હતો. આ પહેલ કેન્દ્ર સરકારના 'મિશન ફોર આત્મનિર્ભરતા ઇન પલ્સિસ'નો એક ભાગ છે, જેનો હેતુ ભારતને કઠોળ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભર બનાવવાનો અને આયાત પરની નિર્ભરતા ઓછી કરવાનો છે. વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬થી ૨૦૩૦-૩૧ સુધી ચાલનારા આ છ વર્ષના મિશન માટે ૧૧,૪૪૦ કરોડ રૂપિયાનું નાણાકીય ફંડ ફાળવવામાં આવ્યું છે.

કૃષિ મંત્રાલયના ડેટા પ્રમાણે ચણાની ખેતી હેઠળનો વિસ્તાર ૨૦૨૧-૨૨માં ૧૦.૭૪ મિલિયન હેક્ટરથી ઘટીને ૨૦૨૪-૨૫માં ૯.૧૨ મિલિયન હેક્ટર થયો હતો, જે બાદ ૨૦૨૫-૨૬માં વધીને ૯.૬૬ મિલિયન હેક્ટર થયો હતો. ૬ નવેમ્બર સુધીના કૃષિ મંત્રાલયના સાપ્તાહિક વાવેતર ડેટા મુજબ ચાલુ રવી વાવેતરમાં ચણાનું વાવેતર ૨૧.૬૧ ટકા ઘટીને ૨.૧૪ મિલિયન હેક્ટર નોંધાયું હતું. આ ઉપરાંત ૬ નવેમ્બર સુધીમાં ચાલુ રવી વાવેતરની સિઝનમાં કઠોળ હેઠળનો કુલ વિસ્તાર વાર્ષિક ધોરણે ૧૪.૩૯ ટકા ઘટીને ૩.૧૯ મિલિયન હેક્ટર થયો હતો. ઉત્પાદનના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો તે ૨૦૨૧-૨૨માં ૧૩.૫૪ મિલિયન ટનથી ઘટીને ૨૦૨૩-૨૪માં ૧૧.૦૩ મિલિયન ટન થયો હતો અને બાદમાં ૨૦૨૫-૨૬માં સુધરીને ૧૨.૫૧ મિલિયન ટન પર પહોંચ્યો હતો.

આ યોજના અંગે ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઑફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ (ICAR)ના તેલીબિયાં અને કઠોળના ભૂતપૂર્વ ADG બી.બી. સિંહે જણાવ્યું હતું કે માત્ર વરસાદ આધારિત જમીનની ઓળખ કરવી એ ચણાનું ઉત્પાદન વધારવા માટે પૂરતી નથી, પરંતુ પાકની વિવિધતા અને તેની અવધિને જમીનના પ્રકાર, ઉપલબ્ધ ભેજ અને સ્થાનિક હવામાનની સ્થિતિ સાથે મેળ ખાતી કરવી એ સૌથી મહત્વની ચાવી છે.