INS બ્રહ્મપુત્રા દુર્ઘટનામાં બે નૌકાદળ અધિકારીઓ સામે કોર્ટ માર્શલની કાર્યવાહી

ભારતીય નૌકાદળ દ્વારા ૨૦૨૪માં મુંબઈના નેવલ ડોકયાર્ડમાં ગાઈડેડ-મિસાઈલ ફ્રિગેટ INS બ્રહ્મપુત્રાના આંશિક રીતે પલટાવવાની ઘટનામાં બે અધિકારીઓ સામે કોર્ટ માર્શલની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી છે. આ કાર્યવાહી ૧૨ ઓક્ટોબરના રોજ મુંબઈમાં શરૂ થઈ હતી. આ ઘટનામાં નૌકાદળના બે અધિકારીઓ પર તેમની ફરજોમાં ગંભીર બેદરકારી દાખવ્યાના આરોપો મૂકવામાં આવ્યા છે.

ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, આ કાનૂની કાર્યવાહીમાં જહાજના કમાન્ડિંગ ઓફિસર, જેઓ કેપ્ટનના હોદ્દા પર છે, અને ઓફિસર ઓફ ધ ડે, જેઓ લેફ્ટનન્ટ કમાન્ડર છે, તેમને આરોપી બનાવવામાં આવ્યા છે. કેપ્ટન સામે નૌકાદળના જહાજને જોખમમાં મૂકવા (hazarding a naval vessel) અને ફરજમાં બેદરકારીના આરોપો છે, જ્યારે લેફ્ટનન્ટ કમાન્ડર પર માત્ર બેદરકારીનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે. જો આ બંને અધિકારીઓ દોષિત ઠરશે, તો તેમને ઠપકાથી લઈને સિનિયોરિટી ગુમાવવા સુધીની અથવા વધુમાં વધુ ૨ વર્ષ સુધીની જેલની સજા થઈ શકે છે.

આ સમગ્ર મામલો ૨૧ જુલાઈ, ૨૦૨૪ના રોજ ઘટી હતી. તે સમયે INS બ્રહ્મપુત્રા મુંબઈ નેવલ ડોકયાર્ડમાં સમારકામ હેઠળ હતું, ત્યારે અચાનક જહાજ પર આગ લાગી હતી. આગને ઓલવવા માટે ફાયરફાઇટર્સ દ્વારા જહાજમાં મોટી માત્રામાં પાણી નાખવામાં આવ્યું હતું. NDTV ના અહેવાલ મુજબ, જહાજમાં ભરાયેલા પાણીના કારણે તેનું સંતુલન બગડ્યું હતું, જેના પરિણામે ફ્રિગેટ પહેલા પોર્ટ સાઇડ તરફ નમ્યું અને અંતે સંપૂર્ણપણે એક બાજુ નમીને પડ્યું હતું.

આ ભયાનક દુર્ઘટના દરમિયાન જહાજ પરના મોટાભાગના ક્રૂ મેમ્બર્સ ગેંગવે દ્વારા બહાર નીકળી શક્યા હતા, પરંતુ કેટલાક સૈનિકોએ પોતાની જાતને બચાવવા માટે પાણીમાં કૂદકો મારવો પડ્યો હતો અને તરીને કિનારે પહોંચવું પડ્યું હતું. આ સ્થળાંતર પ્રક્રિયા દરમિયાન લીડિંગ સીમેન સિતેન્દ્ર સિંહ ગુમ થયા હતા, જેઓ બાદમાં મૃત હાલતમાં મળી આવ્યા હતા. આ રીતે આ દુર્ઘટનામાં એક નૌકાદળના સૈનિકે પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો હતો.

આ ઘટનાએ નૌકાદળમાં સમારકામ દરમિયાન સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ અને દેખરેખ પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા હતા. ખાસ કરીને મોટા યુદ્ધજહાજો પર આગ ઓલવતી વખતે જ્યારે અંદર પાણી ભરાઈ જાય છે, ત્યારે જહાજનું સંતુલન ખોરવાઈ જવાની જોખમી સ્થિતિ સર્જાય છે, જે અહીં જોવા મળી હતી. નૌકાદળના પ્રવક્તાએ જણાવ્યું હતું કે, "ઘટનાનું કારણ નક્કી કરવું, જવાબદારી નક્કી કરવી અને ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓ ફરી ન બને તે માટે સુરક્ષાના પગલાં લેવા અનિવાર્ય છે."

INS બ્રહ્મપુત્રા એક જટિલ મશીનરી, સાધનો અને વિવિધ કમ્પાર્ટમેન્ટ્સ ધરાવતું માળખું છે, જેના કારણે તેની તપાસ અને રેકોર્ડ્સની સમીક્ષા કરવી અત્યંત જરૂરી હતી. શરૂઆતમાં જહાજને થયેલું નુકસાન એટલું ગંભીર હતું કે તે ફરીથી સમુદ્રમાં ઉતરી શકશે કે નહીં તે અંગે અનિશ્ચિતતા હતી. જોકે, મહિનાઓની સખત મહેનત અને સાલ્વેજ ઓપરેશન બાદ જહાજને ફરીથી સીધું કરવામાં આવ્યું હતું. ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, ૩,૮૫૦ ટન વજન ધરાવતું આ ફ્રિગેટ હવે સમારકામ બાદ ટ્રાયલ્સ હેઠળ છે અને એવી અપેક્ષા છે કે તે આવતા વર્ષ સુધીમાં ફરીથી કાર્યરત (seaworthy) થઈ જશે.

આ દુર્ઘટના બાદ, તે સમયના નૌકાદળના વડા એડમિરલ દિનેશ કે. ત્રિપાઠીએ એક રિયર એડમિરલના નેતૃત્વમાં સ્પેશિયલ ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરી હતી. આ ટાસ્ક ફોર્સનો હેતુ નૌકાદળના જહાજો સાથે જોડાયેલા વ્યાપક સુરક્ષા અને સલામતીના મુદ્દાઓની તપાસ કરવાનો હતો. આ ટાસ્ક ફોર્સ દ્વારા આપવામાં આવેલી ભલામણો, સુરક્ષા પ્રોટોકોલ અને સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) ને હવે તમામ નૌકાદળ કમાન્ડ અને સંસ્થાઓમાં અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.

આ ઘટનાએ ૨૦૧૬ની એક જૂની દુર્ઘટનાની યાદ તાજી કરી દીધી છે. ડિસેમ્બર ૨૦૧૬માં મુંબઈ ડોકયાર્ડમાં સમારકામ દરમિયાન બ્રહ્મપુત્રા-ક્લાસનું જ બીજું ફ્રિગેટ INS બેટવા પણ આ રીતે જ પલટાયું હતું. તે સમયે થયેલી દુર્ઘટનામાં બે નૌકાદળના સૈનિકોના મોત થયા હતા અને ૧૪ લોકો ઘાયલ થયા હતા. તે કેસમાં પણ ત્રણ અધિકારીઓ સામે કોર્ટ માર્શલ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમને ૪ થી ૬ મહિનાની સિનિયોરિટી ગુમાવવાની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.

નૌકાદળે હજુ સુધી જાહેરમાં એ સ્પષ્ટ કર્યું નથી કે કયા ચોક્કસ પગલાં અથવા નિષ્ફળતાઓના આધારે આ આરોપો લગાવવામાં આવ્યા છે. આગામી કોર્ટ માર્શલની કાર્યવાહીમાં એ તપાસવામાં આવશે કે આ દુર્ઘટના માટે બંને અધિકારીઓ કેટલા જવાબદાર હતા અને તેમની કઈ ભૂલોને કારણે આ નુકસાન થયું હતું.