દિલ્હીમાં પ્રદૂષણનું જોખમ વધ્યું, AQI 'ખરાબ' શ્રેણીમાં યથાવત

દિલ્હી અને રાષ્ટ્રીય રાજધાની ક્ષેત્ર (NCR) માં શિયાળા દરમિયાન વધતા પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટેના પ્રયાસો વચ્ચે હવાની ગુણવત્તામાં કોઈ સુસંગત સુધારો જોવા મળતો નથી. સેન્ટર ફોર રિસર્ચ ઓન એનર્જી એન્ડ ક્લીન એર (CREA) ના અહેવાલ મુજબ, છેલ્લા ચાર વર્ષમાં દિલ્હીની શિયાળુ હવાની ગુણવત્તામાં કોઈ સતત સુધારો થયો નથી. CREA એ સરકારી ડેટાના વિશ્લેષણ દ્વારા જણાવ્યું છે કે દિલ્હીનો શિયાળુ AQI (એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ) છેલ્લા ચાર વર્ષમાં સતત વધઘટ થયો છે. સરેરાશ AQI વર્ષ ૨૦૨૨-૨૩ ના ૨૮૦ થી વધીને ૨૦૨૩-૨૪ માં ૩૦૪ થયો હતો, ત્યારબાદ ૨૦૨૪-૨૫ માં ૨૮૫ પર આવ્યો હતો અને ૨૦૨૫-૨૬ માં ફરી વધીને ૨૯૫ થયો હતો. સમાન રીતે મીડિયન AQI પણ ૨૯૪ થી વધીને ૩૨૪ થયો, ૨૮૯ પર ઘટ્યો અને ફરી ૩૦૫ થયો હતો. CREA ના વિશ્લેષક મનોજ કુમારે જણાવ્યું હતું કે ૨૦૨૨ માં GRAP (ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન) ના સુધારા પછી દિલ્હીની શિયાળુ હવાની ગુણવત્તામાં કોઈ સતત ઘટાડાનો ટ્રેન્ડ જોવા મળ્યો નથી.

દિલ્હીમાં પ્રદૂષણના સ્તરને નિયંત્રિત કરવા માટે કમિશન ફોર એર ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) એ ૨૧ ઓક્ટોબરના રોજ GRAP ના સ્ટેજ-૧ ને અમલમાં મૂક્યો હતો. જો પ્રદૂષણનું સ્તર વધુ વધશે તો કડક નિયંત્રણો લાદવામાં આવશે. ભૂતકાળના ડેટા પર નજર કરીએ તો, સ્ટેજ-૪ ના અમલીકરણ પછી ઘણીવાર AQI માં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. દાખલા તરીકે, ૧૭ જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ AQI ૪૦૦ હતો, જે એક અઠવાડિયામાં ઘટીને ૧૯૨ થયો હતો. નવેમ્બર ૨૦૨૩ માં પણ તે ૪૫૪ થી ઘટીને ૨૧૮ થયો હતો. જોકે, દરેક વખતે આવું થતું નથી. ડિસેમ્બર ૨૦૨૪ માં સ્ટેજ-૪ લાગુ થયાના એક અઠવાડિયા પછી AQI ૩૭૯ થી વધીને ૪૦૬ થયો હતો. સાત કિસ્સાઓના વિશ્લેષણ મુજબ, પાંચ કિસ્સામાં AQI માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હતો, એક કિસ્સામાં માત્ર ૩૩ પોઈન્ટનો ઘટાડો (૪૩૧ થી ૩૯૮) થયો હતો અને એક કિસ્સામાં AQI વધ્યો હતો.

પ્રદૂષણના મુખ્ય કારણોમાં માત્ર ખેતરોમાં કચરો સળગાવવો જ નહીં, પરંતુ અન્ય પરિબળો પણ સામેલ છે. મિનિસ્ટ્રી ઓફ અર્થ સાયન્સીસના ડિસિઝન સપોર્ટ સિસ્ટમ મુજબ, દિલ્હીની આસપાસના શહેરોમાંથી આવતું પ્રદૂષણ PM2.5 પ્રદૂષણમાં ૩૭ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જે સૌથી મોટું કારણ છે. વાહનો બીજા સૌથી મોટા પ્રદૂષણકર્તા છે જે ૨૦.૮ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યારે ખેતરોમાં કચરો સળગાવવાથી ૧૦.૯ ટકા પ્રદૂષણ ફેલાય છે. આથી, પ્રાદેશિક પ્રદૂષણ અને પરિવહન ખેતીના કચરા કરતા વધુ પ્રભાવશાળી સાબિત થયા છે. વાહનોના ઉત્સર્જનને રોકવા માટે દિલ્હીમાં ૧ નવેમ્બર થી ૩૧ જાન્યુઆરી ૨૦૨૭ દરમિયાન ભારત સ્ટેજ-VI ઉત્સર્જન ધોરણોથી નીચેના વાહનોના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ લાદવામાં આવશે.

તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ ના રોજ દિલ્હીનો AQI ૨૨૯ હતો અને ૩૯ મોનિટરિંગ સ્ટેશનો ૨૦૦ થી ઉપર હતા. ઉત્તમ નગર, મુંડકા અને દ્વારકા સેક્ટર ૮ માં 'વેરી પૂઅર' (ખૂબ જ ખરાબ) ગુણવત્તા નોંધાઈ હતી. સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB) ના ડેટા મુજબ, બુધવારે સવારે ૬ વાગ્યે ૫૮ માંથી ૪૨ સ્ટેશનો પર PM2.5 મુખ્ય પ્રદૂષક હતું, જ્યારે ૧૫ સ્ટેશનો પર PM10 મુખ્ય પ્રદૂષક હતું. હવામાનમાં ફેરફાર સાથે પ્રદૂષણ પણ બદલાય છે; મંગળવારે સાંજે AQI ૧૯૭ હતો જે સાંજ સુધીમાં 'પૂઅર' શ્રેણીમાં પહોંચી ગયો હતો.

ખેતરોમાં કચરો સળગાવવાની ઘટનાઓ અંગે NASA ના સેટેલાઇટ ડેટા મુજબ, ૧ થી ૨૭ ઓક્ટોબર દરમિયાન પંજાબ અને હરિયાણામાં ૭૬૭ આગની ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી, જેમાં પંજાબમાં ૬૬૧ અને હરિયાણામાં ૧૦૬ હતી. જોકે, આ આંકડો ગયા વર્ષના ૧,૦૪૮ કરતા ઓછો છે. પરંતુ iFOREST ના રિસર્ચ ગ્રુપના જણાવ્યા મુજબ, આ આંકડો ઓછો હોઈ શકે છે કારણ કે હવે ખેતરોમાં કચરો સળગાવવાનો સમય બદલાયો છે. Meteosat અને INSAT-3DS સેટેલાઇટના ડેટા દર્શાવે છે કે ૨૦૨૫ માં ૯૮ થી ૯૯ ટકા આગની ઘટનાઓ બપોરે ૩ વાગ્યા પછી નોંધાઈ હતી, જ્યારે NASA નો સેટેલાઇટ બપોરે ૧:૩૦ વાગ્યે પસાર થાય છે, જેના કારણે વાસ્તવિક સંખ્યા ઓછી જણાય છે.

બીજી તરફ, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે જવાબદાર સરકારી એજન્સીઓ જેમ કે MCD, NDMC અને PWD ની બેદરકારીને કારણે પણ હવાની ગુણવત્તા ઝેરી બની રહી છે. અમર ઉજલાની ગ્રાઉન્ડ રિપોર્ટ મુજબ, દિલ્હીના વિવિધ વિસ્તારોમાં નિયમોનું ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે. સિવિક સેન્ટર પાસે ટેગોર રોડ પર ચાર મહિનાથી બાંધકામ ચાલુ છે પરંતુ ત્યાં કાટમાળ અને ખાડાઓ પડ્યા છે. દરિયાગંજમાં ફૂટપાથ પર બાંધકામ દરમિયાન રેતી અને કાટમાળ ખુલ્લામાં પડ્યો છે. દિલ્હી ગેટ પાસે પણ ખાડાઓ અને કાટમાળથી રસ્તાઓ ભરાયેલા છે. ફિરોઝશાહ રોડ પર ટ્રક દ્વારા માટી ખુલ્લી છોડવામાં આવે છે જેનાથી ધૂળ ઉડે છે. શિવ વિહારમાં પણ કચરો સળગાવવાની ઘટનાઓ સતત ચાલુ રહે છે, જેનાથી કાળો ધુમાડો ફેલાય છે.

હવામાન વિભાગ (IMD) ના ડેટા મુજબ, દિલ્હીમાં તાપમાનમાં પણ ઘટાડો થયો છે. બુધવારે દિલ્હીનું લઘુત્તમ તાપમાન ૧૫.૭°C નોંધાયું હતું, જે સામાન્ય કરતા ૦.૪ ડિગ્રી ઓછું છે. અયાનગરમાં સૌથી ઓછું તાપમાન ૧૪.૮°C નોંધાયું હતું, જ્યારે સફદરજંગમાં ૧૫.૭°C હતું. પલમમાં ૧૫.૫°C અને લોધિ રોડમાં ૧૬.૨°C તાપમાન હતું. તાપમાન ઘટવાને કારણે પ્રદૂષણની સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની રહી છે. CAQM એ પંજાબ અને હરિયાણા સરકારો સાથે બેઠક યોજીને ખેતરોમાં કચરો સળગાવતા અટકાવવા માટે તાત્કાલિક પગલાં લેવા સૂચના આપી છે અને ડ્રોન તથા સેન્સર દ્વારા દેખરેખ રાખવા જણાવ્યું છે.