ભારતે વસ્તી ગણતરી ૨૦૨૭ માટે ૨૪.૨૫ લાખ હાઉસ લિસ્ટિંગ બ્લોકનું ડિજિટલ મેપિંગ પૂર્ણ કર્યું

ભારત સરકારે વસ્તી ગણતરી ૨૦૨૭ માટે અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું ડિજિટલ કાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે. દૈનિક ભાસ્કરના અહેવાલ મુજબ, દેશના ૨૪.૨૫ લાખ હાઉસ લિસ્ટિંગ બ્લોક (HLB) નું એક ખાસ સોફ્ટવેર દ્વારા ડિજિટલ મેપિંગ કરવામાં આવ્યું છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા દેશના દરેક ગામ, મોહલ્લા અને ઝૂંપડપટ્ટીનું ડિજિટલ સરનામું તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ દરેક બ્લોકમાં અંદાજે ૧૫૦ થી ૨૦૦ ઘરોનો સમાવેશ થશે અને એક બ્લોકમાં આશરે ૮૦૦ લોકો રહેતા હશે.

રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા (RGI) અને વસ્તી ગણતરી કમિશનર મૃત્યુજય કુમાર નારાયણે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને મોકલેલા પત્રમાં આ મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે હાઉસ-લિસ્ટિંગ ફેઝ દરમિયાન મોટા પાયે ડિજિટલ મેપિંગ કરવામાં આવ્યું છે, જેના કારણે દેશભરમાં એક વ્યાપક જીઓસ્પેશિયલ ફ્રેમવર્ક તૈયાર થયું છે. આ કામગીરી માટે 'વસ્તી ગણતરી વ્યવસ્થાપન અને દેખરેખ પ્રણાલી' (CMMS) એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ એક વિશેષ સોફ્ટવેર છે જે વસ્તી ગણતરીની દેખરેખ લગભગ રિયલ ટાઈમમાં કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.

વસ્તી ગણતરીની પ્રક્રિયા બે તબક્કામાં હાથ ધરવામાં આવશે. પ્રથમ તબક્કામાં હાઉસ-લિસ્ટિંગ અને હાઉસિંગ સેન્સસનો સમાવેશ થાય છે. દૈનિક ભાસ્કરના અહેવાલ મુજબ, મણિપુર સિવાયના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં આ પ્રથમ તબક્કો પૂર્ણ થઈ ચૂક્યો છે. બીજા તબક્કામાં વસ્તીની ગણતરી (પૉપ્યુલેશન એન્યુમરેશન) કરવામાં આવશે. કમિશનર મૃત્યુજય કુમાર નારાયણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વસ્તી ગણતરી શરૂ કરતા પહેલા કેટલીક મેપિંગ પ્રવૃત્તિઓ કરવી જરૂરી છે, જેથી એન્યુમરેશન બ્લોકમાં વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારોનું સંપૂર્ણ ભૌગોલિક કવરેજ સુનિશ્ચિત કરી શકાય. આનાથી કોઈ પણ વિસ્તાર છૂટી જવા અથવા એક જ વિસ્તાર બે વાર ગણાઈ જવાના જોખમને દૂર કરી શકાશે.

વસ્તી ગણતરીનું સમયપત્રક અલગ-અલગ વિસ્તારો માટે અલગ રાખવામાં આવ્યું છે. લદ્દાખ, જમ્મુ-કાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડના બરફીલા તેમજ બિન-સમકાલીન વિસ્તારોમાં ગણતરીની પ્રક્રિયા ૧ થી ૩૦ સપ્ટેમ્બર દરમિયાન પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે. અન્ય વિસ્તારોમાં, જેમાં ગોવા, ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ અને ઉત્તરાખંડના બરફીલા વિસ્તારોનો સમાવેશ નથી થતો, ત્યાં વસ્તી ગણતરી ૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૬ થી ૪ જાન્યુઆરી ૨૦૨૭ સુધી કરવામાં આવશે. આ ચોક્કસ સમયગાળો કેટલાક રાજ્યોમાં યોજાના વિધાનસભા ચૂંટણીઓને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. દેશના બાકીના તમામ ભાગોમાં વસ્તી ગણતરી ૨૫ જાન્યુઆરી ૨૦૨૭ થી શરૂ થશે અને ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૭ સુધી ચાલશે.

આ વસ્તી ગણતરીની પ્રક્રિયામાં ત્રણ મુખ્ય પગલાં અનુસરવામાં આવશે. પ્રથમ, નાગરિકો ઈચ્છે તો પોતાની માહિતી ઓનલાઈન ભરી શકે છે, જેને સેલ્ફ-એન્યુમરેશનનો વિકલ્પ કહેવામાં આવે છે. બીજું, વસ્તી ગણતરી કરનાર કર્મચારી રૂબરૂમાં ઘરે આવીને માહિતી એકત્રિત કરશે. ત્રીજા તબક્કામાં ૫ દિવસનો રિવિઝન રાઉન્ડ રહેશે, જેથી ખાતરી કરી શકાય કે કોઈ પણ વ્યક્તિ ગણતરીમાં રહી ન જાય. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા માટે ગૃહ મંત્રાલય હેઠળના રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયાએ સેન્સસ એક્ટ ૧૯૪૮ની કલમ ૩ હેઠળ આદેશો જારી કર્યા છે. આ કામગીરી માટે અંદાજે ૩૦ લાખ ગણતરી કરનારા કર્મચારીઓ અને સુપરવાઇઝર તૈનાત કરવામાં આવશે, જેઓ ટેબ્લેટ અને મોબાઈલ એપ દ્વારા ડેટા એકત્રિત કરશે.

વસ્તી ગણતરી ૨૦૨૭ ભારતની પ્રથમ સંપૂર્ણ ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી હશે. તમામ ડેટા ડિજિટલ માધ્યમથી નોંધવામાં આવશે. આ કાયદાકીય પ્રક્રિયા સેન્સસ એક્ટ ૧૯૪૮ અને સેન્સસ રૂલ્સ ૧૯૯૦ હેઠળ હાથ ધરવામાં આવશે. કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, લોકો દ્વારા આપવામાં આવેલી વ્યક્તિગત માહિતી સંપૂર્ણપણે ગુપ્ત રાખવામાં આવશે. સેન્સસ એક્ટની કલમ ૧૫ મુજબ, આ માહિતીને જાહેર કરી શકાશે નહીં, RTI હેઠળ આપી શકાશે નહીં અને કોઈ પણ કોર્ટમાં પુરાવા તરીકે તેનો ઉપયોગ કરી શકાશે નહીં.

આ વસ્તી ગણતરી અગાઉ ૨૦૨૧માં થવાની હતી, પરંતુ કોરોના મહામારીના કારણે તેને મોકૂફ રાખવામાં આવી હતી. કેન્દ્ર સરકારે આ વસ્તી ગણતરી ૨૦૨૭ માટે ₹૧૧,૭૧૮.૨૪ કરોડના બજેટને મંજૂરી આપી છે. સમગ્ર દેશમાં આ પ્રક્રિયા કેન્દ્રના સંકલનથી હાથ ધરવામાં આવશે, જેમાં રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સરકારો અમલીકરણમાં મદદ કરશે. આ વસ્તી ગણતરીમાં ૯૫ વર્ષ પછી જાતિ વિશે પણ પૂછવામાં આવશે, જોકે ઉત્તર પ્રદેશ અને પંજાબ સહિત ૫ ચૂંટણીલક્ષી રાજ્યોમાં હાલમાં આ પ્રક્રિયા થશે નહીં, જ્યારે બાકીના દેશમાં ૨૫ જાન્યુઆરીથી ૨૮ ફેબ્રુઆરી દરમિયાન આ માહિતી લેવામાં આવશે.

એક વસ્તી ગણતરી કર્મચારી એક બ્લોકની જવાબદારી સંભાળશે અને આ બ્લોક જ આગળ જઈને વસ્તી ગણતરી બ્લોક બનશે જ્યાં વાસ્તવિક ગણતરી કરવામાં આવશે. આ રીતે દેશના દરેક નાના ટુકડાનું ડિજિટલ મેપિંગ કરીને વસ્તી ગણતરીને વધુ સચોટ અને ઝડપી બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.