ભારતની બ્લુ ઈકોનોમીમાં લક્ષદ્વીપ અને અંદમાન ટાપુઓના મત્સ્યઉદ્યોગ પર વિશેષ ભાર

PIB દિલ્હીના અહેવાલ મુજબ, ભારત સરકાર તેની બ્લુ ઈકોનોમીના ભાગરૂપે ટાપુઓના મત્સ્યઉદ્યોગના વિકાસ પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. આ વ્યૂહરચના હેઠળ લક્ષદ્વીપ અને અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓને ટ્યુના, સીવીડ (દરિયાઈ શેવાળ) અને સજાવટી માછલીઓના મત્સ્યઉદ્યોગમાં વૃદ્ધિના મુખ્ય કેન્દ્રો તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવશે.

ભારત પાસે આશરે ૧૧,૦૯૯ કિમી લાંબો દરિયાકિનારો અને લગભગ ૨૪ લાખ ચોરસ કિમીનું વિશિષ્ટ આર્થિક ક્ષેત્ર (EEZ) છે, જે વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દરિયાઈ સંસાધનોથી સમૃદ્ધ છે. ભારતના EEZ ની અંદર અંદાજિત ૫૮.૬ લાખ મેટ્રિક ટન દરિયાઈ મત્સ્યઉદ્યોગની સંભાવના છે. આ ક્ષેત્ર લગભગ ૫૦ લાખ માછીમારોની આજીવિકા ટકાવી રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે અને સાથે સાથે ખાદ્ય સુરક્ષા, પોષણ, રોજગાર, આવક નિર્માણ અને નિકાસ કમાણીમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે.

વર્તમાન સમયમાં ભારત વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રણી મત્સ્ય અને જળચર ઉછેર ઉત્પાદક દેશોમાં સ્થાન ધરાવે છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન સીફૂડ નિકાસનું મૂલ્ય આશરે ₹૭૩,૮૯૦ કરોડ રહ્યું છે, જે રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્ર અને વૈશ્વિક સીફૂડ વેપારમાં આ ક્ષેત્રના વધતા મહત્વને દર્શાવે છે. ભારતનો મત્સ્ય ક્ષેત્ર હવે માત્ર ઉત્પાદન-કેન્દ્રિત પ્રવૃત્તિમાંથી બદલાઈને રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રના ગતિશીલ, ટેકનોલોજી-સંચાલિત અને મૂલ્ય-લક્ષી સ્તંભ તરીકે વિકસી રહ્યો છે.

ભારત સરકારે ૨૦૧૫ થી મત્સ્ય ક્ષેત્રમાં જાહેર રોકાણમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. મુખ્ય યોજનાઓ અને કાર્યક્રમો દ્વારા અત્યાર સુધીમાં ₹૩૯,૨૭૨ કરોડનું રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદ વિકાસ યોજના (PMMSY) હેઠળ, ટાપુ પ્રદેશોમાં મત્સ્ય વિકાસને મજબૂત કરવા માટે મોટા પાયે રોકાણની યોજના બનાવવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓને ₹૨૧૮ કરોડનું રોકાણ ફાળવવામાં આવ્યું છે, જ્યારે લક્ષદ્વીપ માટે ₹૧૭૫ કરોડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ રોકાણ આ વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ પ્રદેશોની મત્સ્ય ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

કેન્દ્રીય બજેટ ૨૦૨૫-૨૬ માં પણ ટાપુ-કેન્દ્રિત મત્સ્ય વિકાસ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. બજેટમાં વિશિષ્ટ આર્થિક ક્ષેત્ર (EEZ) અને ખુલ્લા સમુદ્રમાંથી મત્સ્ય સંસાધનોના ટકાઉ ઉપયોગ માટે એક સહાયક માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં લક્ષદ્વીપ અને અંદમાન-નિકોબાર ટાપુઓ પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. આ બાબત ભારતના EEZ અને તેની નજીકના ખુલ્લા સમુદ્રમાં ઓછા ઉપયોગમાં લેવાતા દરિયાઈ માછલીના સંસાધનો સુધી પહોંચવા માટે આ ટાપુ પ્રદેશોના વ્યૂહાત્મક મહત્વને સ્વીકારે છે, જેમાં ભવિષ્યના વિસ્તરણ માટે ટકાઉપણું અને વૈજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપનને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવ્યું છે.

લક્ષદ્વીપ અને અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ ભારતની દરિયાઈ ભૂગોળમાં વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. આ બંને ટાપુ સમૂહો મળીને દેશના વિશિષ્ટ આર્થિક ક્ષેત્રના લગભગ ૪૦% હિસ્સો ધરાવે છે. આ ટાપુઓ અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાં ભારતની હાજરી વિસ્તારે છે, જે સમૃદ્ધ મહાસાગરીય માછીમારીના વિસ્તારો અને ટ્યુનાના મુખ્ય સ્થળાંતર માર્ગો સુધી પહોંચ પૂરી પાડે છે. લક્ષદ્વીપની લગૂન પ્રણાલીઓ, કોરલ રીફ્સ અને આસપાસના ઊંડા દરિયાઈ પાણીઓ ટ્યુના માછીમારી, સીવીડ સંવર્ધન અને રીફ-આધારિત આજીવિકા માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ પ્રદાન કરે છે.

અન્ય તરફ, અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ તેમનો વિશાળ દરિયાકિનારો, વૈવિધ્યસભર દરિયાઈ રહેઠાણો અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાઈ દરિયાઈ માર્ગોની નિકટતાને કારણે ટકાઉ મત્સ્યઉદ્યોગ, મેરીકલ્ચર અને મૂલ્યવર્ધિત સીફૂડ ઉત્પાદનના વિસ્તરણ માટે સમાન તકો પૂરી પાડે છે. તેમની ઇકોલોજીકલ સમૃદ્ધિ અને વ્યૂહાત્મક સ્થાન ભારતને વધુ વૈવિધ્યસભર અને સમુદ્ર-આધારિત મત્સ્ય અર્થતંત્ર બનાવવામાં મદદરૂપ થશે.

સરકારના વ્યૂહાત્મક રોડમેપમાં ટ્યુના માછલીનું વિકાસ મુખ્ય કેન્દ્રમાં છે. લક્ષદ્વીપ અને અંદમાન-નિકોબાર ટાપુઓની આસપાસના પાણીઓમાં યલોફિન, સ્કિપજક અને બિગઆઈ ટ્યુનાના નોંધપાત્ર અપ્રત્યક્ષ સ્ટોક છે, જે ટકાઉ અને નિકાસલક્ષી મત્સ્યઉદ્યોગ માટે મજબૂત ક્ષમતા ધરાવે છે. સરકાર વિજ્ઞાન-આધારિત અને વેલ્યુ-ચેઈન સંચાલિત અભિગમ અપનાવી રહી છે, જેમાં આધુનિક ઊંડા સમુદ્રના જહાજો, પસંદગીયુક્ત માછીમારી પદ્ધતિઓ જેવી કે હૂક એન્ડ લાઇન અને પોલ એન્ડ લાઇન, બોર્ડ પર સુધારેલી હેન્ડલિંગ, કોલ્ડ-ચેઈન વિસ્તરણ, પ્રોસેસિંગ અને કેનિંગ સુવિધાઓ અને કાર્યક્ષમ નિકાસ લિંકેજનો સમાવેશ થાય છે.

લક્ષદ્વીપમાં, એક પાંચ વર્ષના આયોજન હેઠળ ટ્યુના ઉત્પાદનને બમણું કરીને ૫૦,૦૦૦ ટન સુધી લઈ જવાનો લક્ષ્યાંક છે. આ માટે ઊંડા સમુદ્રના જહાજો, મધર વેસલ્સ અને ટાપુઓની પરંપરાગત, ઇકોલોજીકલ રીતે સુરક્ષિત પોલ એન્ડ લાઇન માછીમારીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓમાં, PMMSY હેઠળ સમર્પિત 'ટ્યુના ક્લસ્ટર' દ્વારા ફ્લીટ આધુનિકીકરણ અને માળખાગત વિકાસને વેગ આપવામાં આવી રહ્યો છે, જેમાં નવા જહાજો, અપગ્રેડ કરેલા ફ્લીટ અને વિસ્તૃત કોલ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે. MPEDA ની મજબૂત હાજરીથી બજારો સુધીની પહોંચ સુધરશે અને ટાપુઓથી સીધી નિકાસ કરવામાં મદદ મળશે.

ટ્યુના સિવાય, સરકાર સીવીડ અને સજાવટી માછલીઓના મત્સ્યઉદ્યોગને પણ ટાપુ અર્થતંત્રના પાયા તરીકે આગળ વધારી રહી છે. લક્ષદ્વીપની સ્વચ્છ લગૂન પ્રણાલીઓ અને અંદમાન-નિકોબારના કોરલ-સમૃદ્ધ ઇકોસિસ્ટમ સીવીડના ટકાઉ સંવર્ધન માટે અનુકૂળ છે, જેનો ઉપયોગ ખાદ્ય પદાર્થો, ન્યુટ્રાસ્યુટિકલ્સ, કોસ્મેટિક્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને બાયો-ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ઉત્પાદનોમાં થઈ શકે છે. લક્ષદ્વીપને સમર્પિત 'સીવીડ ક્લસ્ટર' તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે, જે મોટા પાયે સંવર્ધન, સીડ બેંકો, હેચરીઓ અને ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા વિશ્વસનીય સીવીડ વેલ્યુ ચેઈન વિકસાવવાનું આયોજન કરે છે.

સજાવટી માછલીઓ પણ ઉચ્ચ મૂલ્યની તક પૂરી પાડે છે, ખાસ કરીને લક્ષદ્વીપમાં, જ્યાં ૩૦૦ થી વધુ રીફ-સંબંધિત સજાવટી પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. વ્યૂહાત્મક યોજનામાં મધ્યમ કદના ઉછેર એકમો સ્થાપિત કરવા, સંરક્ષણ-આધારિત અને નિયંત્રિત સંગ્રહ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવા અને એક્વેરિયમ પ્રજાતિઓની બજાર પહોંચ સુધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે, જેથી દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમનું રક્ષણ કરીને ટાપુ સમુદાયો માટે આજીવિકાના વિવિધ અવસરો ઊભા કરી શકાય.

આ વિકાસને સક્ષમ કરવા માટે, સરકાર ટાપુ પ્રદેશોમાં મત્સ્ય માળખાગત સુવિધાઓના આધુનિકીકરણ પર ધ્યાન આપી રહી છે. માછલી લેન્ડિંગ સેન્ટર્સ, આઈસ પ્લાન્ટ્સ, કોલ્ડ-ચેઈન નેટવર્ક, બોર્ડ પરના જાળવણીના સાધનો, ફિશ એગ્રીગેટિંગ ડિવાઈસિસ, બોટ-બિલ્ડિંગ યાર્ડ્સ, મૂલ્યવર્ધન એકમો અને નિકાસ સુવિધાને ટેકો આપતી પ્રણાલીઓ સહિત સમગ્ર વેલ્યુ ચેઈનમાં રોકાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

ભારતનો મત્સ્ય ઉદ્યોગ દાયકાઓથી દેશના દરિયાઈ સંસાધનોના ઉપયોગ દ્વારા આર્થિક વૃદ્ધિનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. સરકારે વિવિધ યોજનાઓ દ્વારા આ ક્ષેત્રમાં આધુનિક ટેકનોલોજી અને માળખાગત સુવિધાઓના વિકાસ માટે સતત પ્રયાસો કર્યા છે.