CBSE એ ધોરણ ૧૨ ના પરિણામ બાદ વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી ₹૧૬.૪૭ કરોડ એકત્ર કર્યા

સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE) એ વર્ષ ૨૦૨૬ ની ધોરણ ૧૨ ની બોર્ડ પરીક્ષાના પરિણામો જાહેર થયા બાદ, સ્કેન કરેલી ઉત્તરવહીઓની નકલો મેળવવા, ગુણ ચકાસવા અને પુનઃમૂલ્યાંકન માટે વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી કુલ ₹૧૬.૪૭ કરોડ (ઓડિટ વગરની રકમ) એકત્ર કરી છે. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સ દ્વારા ૨૨ ઓગસ્ટના રોજ કરવામાં આવેલી માહિતી અધિકાર (RTI) અરજીના જવાબમાં ૧૪ ઓક્ટોબરના રોજ બોર્ડે આ માહિતી આપી હતી.

આ એકત્રિત કરવામાં આવેલી કુલ રકમમાં ₹૧૧.૩૭ કરોડ (ઓડિટ વગરની રકમ) સ્કેન કરેલી નકલોની વિનંતીઓ માટે અને ₹૫.૧૦ કરોડ (ઓડિટ વગરની રકમ) ગુણ ચકાસણી અને પુનઃમૂલ્યાંકનના સંયુક્ત કેટેગરી હેઠળ વસૂલવામાં આવી છે. બોર્ડે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ ગુણ ચકાસણી અને પુનઃમૂલ્યાંકન માટે અલગ-અલગ રકમની નોંધ રાખતા નથી, કારણ કે આ બંને કેટેગરીની આવક એક જ ખાતા હેઠળ નોંધવામાં આવે છે.

પુનઃમૂલ્યાંકન પછી વિદ્યાર્થીઓના ગુણમાં વધારો થતા, બોર્ડે ₹૩.૫૭ કરોડ (ઓડિટ વગરની રકમ) રિફંડ તરીકે જાહેર કર્યા છે, જે કુલ વસૂલાતના ૨૧.૬૮% જેટલી રકમ છે. જોકે, બોર્ડે કેટલા વિદ્યાર્થીઓને આ લાભ મળ્યો, આ ત્રણ સેવાઓ માટે કુલ કેટલા યુનિક વિદ્યાર્થીઓએ અરજી કરી અથવા વિષયવાર ગુણમાં કેટલો ફેરફાર થયો તેની વિગતો જાહેર કરી નથી. નોંધનીય છે કે, કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સને જણાવ્યું હતું કે ગુણમાં વધારો થયો હોવા છતાં તેમને કોઈ રિફંડ મળ્યું નથી.

બોર્ડ દ્વારા ૨૦૨૬ ની ધોરણ ૧૨ ની પરીક્ષાઓ ૧૭ ફેબ્રુઆરી થી ૧૦ એપ્રિલ દરમિયાન લેવામાં આવી હતી અને પરિણામો ૧૩ મે ના રોજ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. આ વર્ષે પાસ થવાનો દર ૮૮.૩૯% (૨૦૨૫ માં) થી ઘટીને ૮૫.૨૦% થયો હતો. ઓન-સ્ક્રીન માર્કિંગ (OSM) પ્રણાલી અંગેની ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, બોર્ડે ૧૭ મે ના રોજ ફીમાં ઘટાડો કરવાની જાહેરાત કરી હતી. આ ઘટાડા મુજબ, સ્કેન કરેલી ઉત્તરવહી માટેની ફી ₹૭૦૦ થી ઘટાડીને ₹૧૦૦ પ્રતિ વિષય, ગુણ ચકાસણી માટે ₹૫૦૦ થી ઘટાડીને ₹૧૦૦ અને પુનઃમૂલ્યાંકન માટે ₹૧૦૦ થી ઘટાડીને ₹૨૫ પ્રતિ પ્રશ્ન કરવામાં આવી હતી. બોર્ડે એ પણ વચન આપ્યું હતું કે જો પુનઃમૂલ્યાંકન પછી ઉમેદવારના ગુણમાં વધારો થશે તો સંપૂર્ણ રિફંડ આપવામાં આવશે.

વિદ્યાર્થીઓ ૧૯ મે થી ૨૬ મે દરમિયાન સ્કેન કરેલી નકલો માટે અરજી કરી શકતા હતા, જ્યારે ગુણ ચકાસણી અને પુનઃમૂલ્યાંકન માટેનું પોર્ટલ ૧ જૂન થી ૭ જૂન સુધી ખુલ્લું હતું.

બોર્ડે ૨૮ સપ્ટેમ્બરના RTI જવાબમાં જણાવ્યું હતું કે ૨૦ મે ના રોજ સાંજે ૭.૩૦ વાગ્યા સુધીમાં ૩,૮૭,૩૯૯ સ્કેન કરેલી ઉત્તરવહીઓની નકલો માટે ૧,૨૭,૧૪૬ અરજીઓ મળી હતી. અલગથી, બોર્ડે અહેવાલ આપ્યો હતો કે ૨૬ મે ના રોજ (અરજી માટેની લંબાવવામાં આવેલી અંતિમ તારીખ) સાંજે ૬ વાગ્યા સુધીમાં ૧૧,૩૭,૫૬૦ ઉત્તરવહીઓ સ્કેન કરીને વિદ્યાર્થીઓને મોકલી દેવામાં આવી હતી. આ આંકડો અગાઉની અરજીઓમાં માંગવામાં આવેલી નકલો કરતા લગભગ ત્રણ ગણો વધારે છે, પરંતુ બોર્ડે આ તફાવત અંગે કોઈ ખુલાસો આપ્યો નથી.

ઓન-સ્ક્રીન માર્કિંગ (OSM) પ્રણાલીના અમલીકરણ માટે હૈદરાબાદ સ્થિત કંપની 'કોએમ્પ્ટ એજ્યુટેક' (Coempt EduTeck) ને ચૂકવણી કરવા અંગેના પ્રશ્નોના જવાબમાં બોર્ડે જણાવ્યું હતું કે, નાણા વિભાગના રેકોર્ડ મુજબ, ધોરણ ૧૨ ની પરીક્ષાની ઉત્તરવહીઓ સ્કેન કરવા માટે અત્યાર સુધી કોઈપણ કંપની કે પેઢીને ચૂકવણી કરવા માટેનો કોઈ 'મંજૂરી ઓર્ડર' (sanction order) નાણા વિભાગને મળ્યો નથી. આ ઉપરાંત, કંપની પર લાદવામાં આવેલા દંડ અંગેના પ્રશ્નોના જવાબમાં પણ નાણા વિભાગે જણાવ્યું હતું કે આવી કોઈ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી.

હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના ૧ જૂનના અહેવાલ મુજબ, ઓનલાઈન મૂલ્યાંકનમાં ખામીઓને કારણે CBSE કોએમ્પ્ટ એજ્યુટેક પર દંડ કરવાની યોજના ધરાવતું હતું. ઓગસ્ટ ૨૦૨૫ ના ટેન્ડરમાં નાણાકીય દંડની જોગવાઈ હતી, જેમાં CBSE દ્વારા નોંધવામાં આવેલી સમસ્યાને સુધારવામાં ૧૫ મિનિટના વિલંબ માટે ₹૧ લાખનો દંડ સામેલ હતો. આ ઉપરાંત, કારણોનું વિશ્લેષણ સબમિટ કરવામાં વિલંબ અને ટેકનિકલ સપોર્ટ કે તાલીમ આપવામાં વિલંબ માટે પણ દંડની જોગવાઈ હતી. જોકે, ૨૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ સુધારા પત્ર (corrigendum) દ્વારા બ્લેકલિસ્ટિંગના મુખ્ય સંદર્ભો દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યારબાદ ૫ ડિસેમ્બરના રોજ કોએમ્પ્ટને કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવ્યો હતો.

શિક્ષકો અને વહીવટકર્તાઓ દ્વારા આ પ્રક્રિયાની ટીકા કરવામાં આવી છે. ગુરુગ્રામના એક CBSE સંલગ્ન શાળાના આચાર્યએ નામ ન આપવાની શરતે જણાવ્યું હતું કે, "OSM મૂલ્યાંકન અને પુનઃમૂલ્યાંકન એક મોટી અવ્યવસ્થા હતી. મારા દાયકાઓના અનુભવમાં મેં ક્યારેય આટલી મોટી અરાજકતા જોઈ નથી." તેમણે ઉમેર્યું કે એક વિદ્યાર્થીના ગુણ પુનઃમૂલ્યાંકન પછી ૩૦ ગુણ વધ્યા હતા, પરંતુ આ વિલંબને કારણે ઘણા વિદ્યાર્થીઓને વિદેશી યુનિવર્સિટીઓમાં અરજી કરવાની તકો ગુમાવવી પડી હતી.

દિલ્હીની એક શાળાના આચાર્યએ જણાવ્યું હતું કે તેમની શાળાના અડધાથી વધુ ધોરણ ૧૨ ના વિદ્યાર્થીઓએ પુનઃમૂલ્યાંકન માટે અરજી કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે, "એક વિદ્યાર્થીના એક વિષયમાં ગુણ ૭૮ થી વધીને ૧૦૦ થયા, જ્યારે ત્રણ થી ચાર વિદ્યાર્થીઓએ પુનઃમૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા પછી તેમના સંબંધિત વિષયોમાં પૂરા ગુણ મેળવ્યા." આચાર્યએ વધુમાં ઉમેર્યું કે મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા વિદ્યાર્થી-કેન્દ્રિત રહી નથી અને આ અનુભવ "દિવસોની હેરાનગતિ અને વધેલી ચિંતા" જેવો રહ્યો છે.

વિદ્યાર્થીઓ પણ પોર્ટલની ખામીઓથી પરેશાન થયા હતા. ૨૦૨૬ ની પરીક્ષા આપનાર એક વિદ્યાર્થીએ જણાવ્યું કે પોર્ટલની ખામીઓને કારણે તે પાંચ વિષયોના ૩૨ પ્રશ્નો માટે પુનઃમૂલ્યાંકન વિનંતી સબમિટ કરી શક્યો ન હતો, જેનાથી તેના ગુણમાં ૨૭ ગુણ વધી શક્યા હોત. વિદ્યાર્થીએ કહ્યું, "મેં ₹૫૦૦ ચૂકવ્યા હતા અને મને મારી બધી સ્કેન કરેલી નકલો મળી ગઈ હતી. મારું IISER એપ્ટિટ્યુડ ટેસ્ટ (IAT) ૭ જૂને હતું અને પરીક્ષા પછી ઘરે આવ્યા બાદ, મેં ૭ જૂને રાત્રે ૧૦.૪૫ વાગ્યા સુધીમાં પુનઃમૂલ્યાંકન માટે ૩૨ પ્રશ્નો ભર્યા હતા, પરંતુ પોર્ટલે મને લોગ આઉટ કરી દીધો અને એક કલાક પ્રયત્ન કરવા છતાં હું ફરી લોગ ઇન કરી શક્યો નહીં."

દિલ્હી યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરતા એક ભૂતપૂર્વ ધોરણ ૧૨ ના વિદ્યાર્થીએ જણાવ્યું કે તેણે પાંચ વિષયો માટે સ્કેન કરેલી નકલો, ચકાસણી અને પુનઃમૂલ્યાંકન પાછળ આશરે ₹૧,૦૦૦ ખર્ચ્યા હતા. તેણીએ કહ્યું, "જોકે મારા ગુણમાં વિષયોમાં વધારો થયો હતો, પરંતુ મને કોઈ રિફંડ મળ્યું નથી." તેણીનો એકંદર સ્કોર અપેક્ષિત ૮૮% થી વધીને ૮૯.૯% થયો હતો, જે તેણી આશા રાખતી ૯૨% થી ઓછો હતો. અન્ય એક વિદ્યાર્થીએ જણાવ્યું કે તેના ગુણ પાંચ થી ૧૫ ગુણ વધ્યા હતા, જેનાથી તેનું એકંદર ટકાવારી ૮૯% થી વધીને ૯૨% થઈ ગઈ હતી, પરંતુ તેને પણ રિફંડ મળ્યું નહોતું.

પુણેની સંસ્કૃતિ ગ્રુપ ઓફ સ્કૂલ્સના ટ્રસ્ટી પ્રણીત મુંગલીએ જણાવ્યું હતું કે સ્કેન કરેલી ઉત્તરવહીઓ અને પુનઃમૂલ્યાંકન સુધીની પહોંચ પારદર્શિતા અને જવાબદારીમાં સુધારો કરી શકે છે, પરંતુ "પ્રક્રિયાએ વિદ્યાર્થીઓની અપેક્ષાઓના તફાવત અને વાસ્તવિક મૂલ્યાંકન ભૂલો વચ્ચે તફાવત કરવો જોઈએ." તેમણે ડિજિટલ મૂલ્યાંકન તરફના સંક્રમણ દરમિયાન બેન્ડવિડ્થની સમસ્યાઓ, અપૂરતી તાલીમ અને મૂલ્યાંકનની ચોકસાઈ અંગે વિદ્યાર્થીઓમાં રહેલી અનિશ્ચિતતાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

RTI માં CBSE ની ૧૪૩મી ગવર્નિંગ બોડી મીટિંગની મિનિટ્સ પણ માંગવામાં આવી હતી. બોર્ડે જવાબ આપ્યો હતો કે "RTI અરજીમાં ઉલ્લેખિત પ્રકારની કોઈ મીટિંગ યોજાઈ નથી." સામાન્ય રીતે CBSE જૂન અને ડિસેમ્બર મહિનામાં ગવર્નિંગ બોડીની મીટિંગો યોજે છે; છેલ્લી બે મીટિંગો જૂન અને ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ માં યોજાઈ હતી.

CBSE એ આ આંકડાઓ, રિફંડ, વેન્ડર ચૂકવણી અને દંડ અંગેના હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના પ્રશ્નોનો કોઈ જવાબ આપ્યો નથી.