વન અધિકાર અધિનિયમ હેઠળ વન જમીનમાં વ્યાવસાયિક ખેતીને રક્ષણ નથી

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે રિઝર્વ ફોરેસ્ટ વિસ્તારોની અંદર વ્યાવસાયિક પાકની ખેતી કરવામાં આવે તો તેને વન અધિકાર અધિનિયમ (FRA), ૨૦૦૬ હેઠળ રક્ષણ મળી શકશે નહીં. સર્વોચ્ચ અદાલતે વ્યાવસાયિક ખેડૂતો અને પ્લાન્ટેશન માલિકો વચ્ચે વન નિવાસી અનુસૂચિત જનજાતિ અને અન્ય પરંપરાગત વન નિવાસીઓ વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત કર્યો છે. આ વન નિવાસીઓ પેઢીઓથી જંગલોમાં રહી રહ્યા છે અને તેમની આજીવિકા માટે જંગલો પર નિર્ભર છે, જેમના અધિકારોને વન અધિકાર અધિનિયમ, ૨૦૦૬ હેઠળ રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે.

ધ justiça વિક્રમ નાથ અને જસ્ટિસ સંદીપ મહેતાની બેન્ચે અગસ્ત્યમલાઈ બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના રિઝર્વ ફોરેસ્ટ વિસ્તારોમાં વ્યાપક પ્રમાણમાં સિલ્ક કોટન (એક પ્રકારનું વન પેદાશ) ની ખેતીના સંદર્ભમાં આ વલણ નોંધાવ્યું છે. ૬ નવેમ્બરના રોજ આપવામાં આવેલા આદેશમાં, કોર્ટે સેન્ટ્રલ એમ્પાવર્ડ કમિટીને તમિલનાડુ સરકારના એ મંતવ્યની તપાસ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે કે સિલ્ક કોટન એ 'લઘુ વન પેદાશ' (minor forest produce) છે. હાલમાં, ૫,૦૭૨.૬૪ હેક્ટર વન જમીનમાંથી ૩,૬૩૭.૮૩ હેક્ટર જમીન સિલ્ક કોટનની ખેતી હેઠળ છે.

જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે સિલ્ક કોટનની ઐતિહાસિક ખેતી અંગેના રાજ્ય સરકારના દાવા સામે પ્રાથમિક દૃષ્ટિકોણ વ્યક્ત કર્યો છે. ધ હિન્દુના અહેવાલ મુજબ, કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે સરકારના એફિડેવિટ પરથી એવું જણાય છે કે સિલ્ક કોટનને વ્યાવસાયિક પાક તરીકે પ્રોત્સાહન અને સ્પોન્સર કરવામાં આવ્યું છે. કોર્ટે અવલોકન કર્યું હતું કે વ્યાવસાયિક પાકની આયોજનબદ્ધ ખેતીનો ખ્યાલ કુદરતી રીતે મળતી લઘુ વન પેદાશના મૂળ ખ્યાલથી તદ્દન વિરુદ્ધ છે.

બેન્ચે વધુમાં સ્પષ્ટતા કરી હતી કે વન વિસ્તારોની અંદર વ્યાવસાયિક પાકની આયોજનબદ્ધ અથવા પ્રોત્સાહિત ખેતી સંપૂર્ણપણે અસ્વીકાર્ય છે, કારણ કે વન અધિકાર અધિનિયમ, ૨૦૦૬ હેઠળ આવા કોઈ અધિકારને માન્યતા આપવામાં આવી નથી. આ કાયદો વન નિવાસીઓને કલમ ૩(૧)(સી) અનુસાર લઘુ વન પેદાશ એકત્રિત કરવા, ઉપયોગ કરવા અને તેનો નિકાલ કરવાનો અધિકાર આપે છે. તેથી, વ્યાવસાયિક પાકની ખેતીને વન અધિકાર તરીકે માન્ય રાખી શકાય નહીં જેથી વન વિસ્તારમાં રોકાણ અથવા સતત હાજરીને યોગ્ય ઠેરવી શકાય.

તમિલનાડુ સરકારનો એવો દાવો કે સિલ્ક કોટનની ખેતી ખેડૂતોની વન વિસ્તારમાં હાજરીને ન્યાયી ઠેરવે છે, તેને કોર્ટે સ્વીકાર્યો નથી. આ આદેશ લખનાર જસ્ટિસ મહેતાએ અવલોકન કર્યું હતું કે જો વન વિસ્તારોમાં વ્યાવસાયિક પાકની ખેતી કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે તો જંગલોનું મૂળ સ્વરૂપ બદલાઈ જવાની ખાતરી છે. બેન્ચે એમ પણ કહ્યું કે સરકારના પોતાના એફિડેવિટ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સિલ્ક કોટનની ખેતીના બહાને જંગલોના મોટા ભાગને નષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે.

વન અધિકાર અધિનિયમ (FRA), ૨૦૦૬ એ ભારતમાં વન નિવાસીઓ અને અન્ય પરંપરાગત વન નિવાસીઓના જંગલ આધારિત અધિકારોને માન્યતા આપવા અને સુરક્ષિત કરવા માટે બનાવવામાં આવેલ કાયદો હતો. આ કાયદાનો હેતુ જંગલોમાં રહેતા લોકોના સામાજિક અને આર્થિક અધિકારોને સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો.